Kwartel

Over de soort

De Kwartel is een kleine, gedrongen grondvogel die behoort tot de fazantachtigen. Het is de enige trekvogel onder de hoenderachtigen in Europa. Ze zijn cryptisch gekleurd en leven zeer verborgen in hoge vegetatie, waardoor ze vaker gehoord dan gezien worden. De soort staat bekend om zijn karakteristieke roep en snelle, lage vlucht.

Grootte en levensduur

Lengte

16-18 cm

Spanwijdte

32-35 cm

Gewicht

70-150 g

Levensduur

Gemiddeld 2-3 jaar in het wild, maximaal 5-6 jaar

Voedsel

Omnivoor (voornamelijk zaden, granen, insecten)

Fysieke kenmerken

Verenkleed

Bovenzijde is bruin met fijne zwarte strepen en lichte, crèmekleurige lengtestrepen. De onderzijde is lichtbruin tot witachtig. De flanken zijn donkerder gestreept. De kop heeft een donkere kruin met een lichte middenstreep en lichte wenkbrauwstrepen.

Snavelvorm

Korte, stevige, kegelvormige snavel, grijsbruin van kleur.

Oogkleur

Donkerbruin.

Pootkleur

Lichtbruin tot vleeskleurig.

Onderscheidende kenmerken

Kleine, gedrongen lichaamsbouw, korte staart, cryptische bruine camouflagekleuren, lichte strepen op de rug en kop. De mannetjes hebben een kenmerkende donkere keelvlek en snorstreep.

Uiterlijk jongen

Jonge vogels lijken op vrouwtjes, maar zijn over het algemeen doffer van kleur en hebben een minder duidelijk patroon op de kop en borst. De strepen op de rug zijn minder scherp.

Seizoensveranderingen

Geen significante seizoensgebonden veranderingen in het verenkleed. Het verenkleed is het hele jaar door vergelijkbaar, hoewel slijtage van veren kan optreden.

Geslachtsdimorfisme

Mannetjes hebben een opvallende donkere keelvlek (zwart of donkerbruin) en een donkere snorstreep die ontbreekt bij het vrouwtje. Vrouwtjes hebben een lichtere, vaak ongestreepte keel en borst, soms met fijne donkere vlekjes. Over het algemeen zijn vrouwtjes iets valer gekleurd.

Hoe herken je

1. 1

   Grootte en vorm

   Let op de kleine, gedrongen, bolle lichaamsbouw en de korte staart. Ze lijken op een kleine, compacte kip.

2. 2

   Verenkleed

   Zoek naar de cryptische bruine bovenzijde met fijne zwarte strepen en opvallende lichte lengtestrepen op de rug en kop. De onderzijde is lichter.

3. 3

   Koptekening (mannetje)

   Bij mannetjes is de donkere keelvlek en de donkere snorstreep een belangrijk kenmerk. Vrouwtjes missen deze.

4. 4

   Gedrag

   Ze leven zeer verborgen in hoge vegetatie en vliegen zelden op. Als ze vliegen, is dit laag en snel over korte afstanden.

5. 5

   Roep

   De meest betrouwbare identificatie is vaak de kenmerkende drieledige roep van het mannetje: 'kwik-kwik-kwit' of 'bot-ter-lek', vooral in de schemering en 's nachts.

Leefgebied en verspreiding

Biomen

Graslanden, akkers, steppen, open landbouwgebieden.

Verspreidingsgebied

Broedt in grote delen van Europa, Azië en Afrika. Overwintert voornamelijk in Afrika ten zuiden van de Sahara en in delen van India. In Nederland is het een schaarse broedvogel en doortrekker.

Hoogtebereik

Van zeeniveau tot ongeveer 2000 meter in bergachtige gebieden, afhankelijk van de beschikbaarheid van geschikte vegetatie.

Voorkeursomgevingen

Voorkeur voor open, extensief beheerde graslanden, graanakkers (tarwe, gerst), luzernevelden, klavervelden en andere hoge, dichte vegetatie die dekking biedt. Vermijdt dichte bossen en natte gebieden.

Gedrag

Activiteitstijd

Voornamelijk overdag actief, maar tijdens de trek en bij verstoring kunnen ze ook 's nachts actief zijn. De roep van het mannetje is vooral in de schemering en 's nachts te horen.

Eetgewoonten

Zoekt voedsel voornamelijk op de grond, verscholen in de vegetatie. Het dieet bestaat uit zaden van grassen en akkeronkruiden, granen (vooral in de herfst), en diverse insecten zoals kevers, sprinkhanen, mieren en hun larven. Kuikens zijn in het begin sterk afhankelijk van insecten voor eiwitten.

Sociaal gedrag

Tijdens het broedseizoen leven kwartels solitair of in paren. Buiten het broedseizoen, vooral tijdens de trek, kunnen ze zich verzamelen in kleine groepen.

Vliegpatroon

Vliegt zelden en dan meestal laag over de grond met snelle, klapperende vleugelslagen over korte afstanden. Vliegt opgeschrikt vaak recht omhoog en verdwijnt dan snel weer in de dekking. Tijdens de trek vliegen ze 's nachts op grotere hoogte.

Trekpatroon

De Kwartel is een langeafstandstrekker. Europese populaties trekken in de herfst (augustus-oktober) naar Afrika ten zuiden van de Sahara. Ze keren in het voorjaar (april-mei) terug naar hun broedgebieden. De trek vindt voornamelijk 's nachts plaats.

Territoriaal gedrag

Mannetjes zijn territoriaal tijdens het broedseizoen en verdedigen hun territorium met hun kenmerkende roep. Ze kunnen polygaam zijn, waarbij één mannetje met meerdere vrouwtjes paart.

Voortplanting

Broedseizoen

Mei tot augustus, met een piek in juni. Vaak twee broedsels per jaar, vooral in gunstige jaren.

Nestgewoonten

Het nest is een ondiepe kuil op de grond, vaak verborgen in dichte vegetatie zoals hoog gras of graan. Het wordt bekleed met grassen en bladeren. Het vrouwtje bouwt het nest alleen.

Legselgrootte

6-18 eieren, meestal 8-12.

Eierbeschrijving

De eieren zijn ovaal, glanzend en variëren in kleur van lichtgeel tot olijfbruin, dicht gespikkeld met donkerbruine of zwarte vlekken. Gemiddelde grootte: 30 x 23 mm.

Broedperiode

17-20 dagen, uitsluitend door het vrouwtje.

Uitvliegperiode

De kuikens zijn nestvlieders en verlaten het nest kort na het uitkomen. Ze kunnen na ongeveer 11 dagen vliegen en zijn na 30-50 dagen volledig zelfstandig.

Ouderlijke zorg

Alleen het vrouwtje broedt en zorgt voor de kuikens. Het mannetje kan polygaam zijn en zich met meerdere vrouwtjes paren, zonder verdere betrokkenheid bij de broedzorg.

Waar te vinden

Veldtips

1. Luister goed. De kwartel wordt veel vaker gehoord dan gezien. Concentreer je op de karakteristieke roep van het mannetje, vooral in de vroege ochtend, late avond of 's nachts tijdens het broedseizoen.
2. Zoek in geschikte habitats. Bezoek open, extensief beheerde graslanden en graanakkers. Vermijd gebieden met intensieve landbouw of dichte bebossing.
3. Wees geduldig en stil. Kwartels zijn schuw en leven verborgen. Blijf stil en observeer de omgeving geduldig. Een verrekijker is essentieel.
4. Let op verstoring. Soms vliegen ze op als je dichtbij komt, maar ze landen snel weer in de dekking. Probeer de plek te onthouden waar ze neerkomen.
5. Gebruik een geluidsrecorder. Het opnemen van de roep kan helpen bij identificatie en het lokaliseren van de vogel.

Gelijkende soorten

Snelle feiten

Status in Nederland:

Schaarse broedvogel en doortrekker

Broedbiotoop:

Hoge graslanden, graanakkers

Trekgedrag:

Langeafstandstrekker naar Afrika

Meest opvallend:

De roep van het mannetje ('bot-ter-lek')

Voedsel:

Zaden en insecten

Leuke weetjes

• De Kwartel is de enige trekvogel onder de hoenderachtigen in Europa, wat uniek is voor deze familie van overwegend standvogels.
• De roep van het mannetje is zo kenmerkend dat het in veel talen is verwerkt in de naam van de vogel, zoals 'Quail' in het Engels en 'Kwartel' in het Nederlands, beide onomatopeeën van de roep.
• Kwartels zijn meesters in camouflage; hun verenkleed bootst perfect de kleuren van droog gras en aarde na, waardoor ze bijna onzichtbaar zijn in hun habitat.
• In het oude Egypte werden kwartels gevangen en gehouden voor voedsel, en ze zijn afgebeeld in hiërogliefen.
• Ondanks hun kleine formaat kunnen kwartels verrassend lange afstanden afleggen tijdens hun trek, soms wel duizenden kilometers.

Wetenschappelijke classificatie

Rijk

Animalia

Stam

Chordata

Klasse

Aves

Orde

Galliformes

Familie

Phasianidae

Geslacht

Coturnix

Soort

Coturnix coturnix

Ontdek de Kwartel