Waterhoen

Over de soort

Het Waterhoen is een middelgrote, donkere watervogel die veel voorkomt in zoetwaterhabitats. Het is herkenbaar aan zijn opvallende rode snavelbasis en voorhoofdsschild, en de witte streep langs de flanken. Het Waterhoen is vaak te vinden in de vegetatie langs de waterkant, waar het schuw maar ook nieuwsgierig kan zijn.

Grootte en levensduur

Lengte

30-38 cm

Spanwijdte

50-55 cm

Gewicht

190-490 g

Levensduur

Gemiddeld 3-5 jaar in het wild, maximaal 10-11 jaar

Voedsel

Omnivoor

Fysieke kenmerken

Verenkleed

Volwassen vogels hebben een overwegend donker leigrijs tot zwart verenkleed op het lichaam, met een bruinachtige tint op de rug en vleugels. De onderstaartdekveren zijn wit met een zwarte middenstreep, wat een opvallend kenmerk is. Een dunne witte streep loopt langs de flanken.

Snavelvorm

De snavel is relatief kort en stevig, helderrood aan de basis en aan de voorkant geel. Het rode deel loopt door in een opvallend rood voorhoofdsschild.

Oogkleur

Donkerrood tot bruinrood.

Pootkleur

De poten zijn geelgroen, met een opvallende rode 'kousenband' boven de enkel. De tenen zijn lang en niet gezwommen, wat aanpassing is aan het lopen op drijvende vegetatie.

Onderscheidende kenmerken

Het meest onderscheidende kenmerk is de combinatie van het helderrode voorhoofdsschild en de rode snavelbasis met gele punt, samen met de witte flankstreep en de witte onderstaartdekveren met zwarte middenstreep.

Uiterlijk jongen

Juveniele Waterhoenen zijn doffer van kleur, met een bruingrijs verenkleed in plaats van donker leigrijs. Het voorhoofdsschild en de snavel zijn dof groenachtig of bruinachtig, zonder het heldere rood van de volwassen vogels. De witte flankstreep is minder prominent en de onderstaartdekveren zijn vuilwit zonder de duidelijke zwarte middenstreep.

Seizoensveranderingen

Er zijn geen significante seizoensgebonden veranderingen in het verenkleed van volwassen Waterhoenen. Het rode voorhoofdsschild en de snavelkleur kunnen tijdens het broedseizoen intenser zijn.

Geslachtsdimorfisme

Er is weinig tot geen seksueel dimorfisme in verenkleed; mannetjes en vrouwtjes zien er vrijwel identiek uit. Mannetjes zijn gemiddeld iets groter en zwaarder dan vrouwtjes, maar dit is in het veld moeilijk te zien.

Hoe herken je

1. 1

   Rood voorhoofdsschild en snavelbasis

   Dit is het meest opvallende kenmerk van een volwassen Waterhoen. Het helderrode schild loopt door in de snavelbasis, die een gele punt heeft.

2. 2

   Witte flankstreep

   Een dunne, maar duidelijke witte streep langs de zijkant van het lichaam, net onder de vleugel.

3. 3

   Witte onderstaartdekveren met zwarte middenstreep

   Bij het lopen of zwemmen, en vooral bij het knikken met de staart, zijn de witte onderstaartdekveren met een opvallende zwarte middenstreep goed zichtbaar.

4. 4

   Geelgroene poten met rode 'kousenband'

   De kleur van de poten en de rode ring boven de enkel zijn uniek voor het Waterhoen.

5. 5

   Gedrag

   Vaak te zien langs de randen van wateren, schuw maar nieuwsgierig. Knikt vaak met de kop en staart tijdens het lopen en zwemmen. Duikt zelden, maar rent snel de vegetatie in bij verstoring.

6. 6

   Roep

   De kenmerkende scherpe 'krruk!' roep is vaak de eerste indicatie van de aanwezigheid van een Waterhoen, zelfs als de vogel zelf niet zichtbaar is.

Leefgebied en verspreiding

Biomen

Zoetwaterwetlands, moerassen, meren, vijvers, rivieren, kanalen, sloten, parken en tuinen met waterpartijen.

Verspreidingsgebied

Het Waterhoen heeft een zeer breed verspreidingsgebied en komt voor in grote delen van Europa, Afrika, Azië en Noord- en Zuid-Amerika. In Europa is het een wijdverspreide broedvogel, met uitzondering van de meest noordelijke delen.

Hoogtebereik

Voornamelijk in laaglanden, maar kan lokaal tot op hoogtes van enkele honderden meters worden gevonden, zolang er geschikte waterhabitats aanwezig zijn.

Voorkeursomgevingen

Dicht begroeide oevers van stilstaand of langzaam stromend zoet water, zoals rietkragen, struikgewas en bomen die over het water hangen. Ze prefereren wateren met veel vegetatie voor dekking en voedsel.

Gedrag

Activiteitstijd

Diurnaal, maar kan ook in de schemering actief zijn.

Eetgewoonten

Het Waterhoen foerageert zowel in het water als op de oever. Het eet een breed scala aan plantaardig materiaal (zaden, bladeren, stengels van waterplanten) en kleine ongewervelde dieren (insecten, slakken, wormen). Ze pikken voedsel van het wateroppervlak, duiken soms kort, of zoeken in de modder langs de oever.

Sociaal gedrag

Tijdens het broedseizoen zijn Waterhoenen territoriaal en leven ze in paren. Buiten het broedseizoen kunnen ze zich verzamelen in kleine groepen, vooral op voedselrijke plaatsen, maar ze zijn zelden in grote zwermen te zien.

Vliegpatroon

De vlucht is vaak kort en laag over het water, met snelle, ondiepe vleugelslagen en bungelende poten. Ze vliegen niet graag over open water of grote afstanden. Bij verstoring rennen ze vaak eerst weg in de vegetatie voordat ze opvliegen.

Trekpatroon

In West- en Zuid-Europa zijn Waterhoenen overwegend standvogels. Populaties in Noord- en Oost-Europa zijn deels trekvogels en trekken in de winter naar zuidelijker gebieden. Nederlandse Waterhoenen zijn grotendeels standvogels, maar er is enige trek van en naar Nederland.

Territoriaal gedrag

Zeer territoriaal tijdens het broedseizoen. Paren verdedigen hun broedgebied fel tegen indringers, inclusief soortgenoten, met dreighoudingen en achtervolgingen.

Voortplanting

Broedseizoen

Meestal van maart tot augustus, met een piek in april-juni. Vaak twee, soms drie broedsels per jaar.

Nestgewoonten

Het nest is een omvangrijk komvormig bouwsel van plantenmateriaal (rietstengels, bladeren, grassen) dat goed verborgen is in dichte vegetatie langs de waterkant, vaak op of net boven het water. Soms bouwen ze ook een 'broedplatform' of 'slaapnest' in de buurt van het eigenlijke nest.

Legselgrootte

Meestal 5-11 eieren, maar kan variëren van 2 tot 17.

Eierbeschrijving

De eieren zijn lichtbruin tot geelachtig, met donkerbruine of roodbruine vlekken en spikkels. Ze zijn ovaal van vorm en meten ongeveer 44 x 31 mm.

Broedperiode

19-22 dagen, voornamelijk door het vrouwtje, maar het mannetje helpt ook.

Uitvliegperiode

De jongen zijn nestvlieders en verlaten het nest kort na het uitkomen. Ze kunnen na ongeveer 25-30 dagen vliegen, maar blijven nog enkele weken bij de ouders.

Ouderlijke zorg

Beide ouders zorgen voor de jongen. De jongen worden gevoerd en beschermd. Oudere jongen van een eerder broedsel kunnen soms helpen bij de verzorging van een volgend broedsel.

Waar te vinden

Veldtips

1. Zoek langs de oever. Waterhoenen zijn zelden ver van de oever te vinden. Scan de randen van het water, vooral waar dichte vegetatie zoals riet, struiken of overhangende takken aanwezig is.
2. Luister naar de roep. De scherpe 'krruk!' roep is zeer kenmerkend en kan je helpen de vogel te lokaliseren, zelfs als deze verborgen zit.
3. Wees geduldig. Waterhoenen zijn schuw en kunnen zich langdurig verschuilen. Blijf rustig en wacht af; vaak komen ze na enige tijd weer tevoorschijn.
4. Let op beweging in de vegetatie. Soms zie je alleen de beweging van rietstengels of waterplanten als een Waterhoen zich erdoorheen beweegt.
5. Kijk naar de staart. Het kenmerkende knikken met de staart, waarbij de witte onderstaartdekveren zichtbaar worden, is een goede indicator.

Gelijkende soorten

Snelle feiten

Wetenschappelijke naam:

Gallinula chloropus

Familie:

Rallidae (Rallen en Kwartelkoningen)

Habitat:

Zoetwaterhabitats met dichte oeverbegroeiing

Voedsel:

Plantenmateriaal en kleine ongewervelden

Broedseizoen:

Maart - Augustus

Aantal eieren:

5-11

Status:

Least Concern (Niet bedreigd)

Leuke weetjes

• Waterhoenen kunnen verrassend goed zwemmen en duiken, ondanks dat ze geen zwemvliezen hebben. Ze gebruiken hun lange tenen om zich af te zetten tegen waterplanten.
• Jonge Waterhoenen van een eerder broedsel kunnen soms helpen bij het voeren van de kuikens van een volgend broedsel van hun ouders, een gedrag dat 'helper-at-the-nest' wordt genoemd.
• De rode 'kousenband' op de poten is een uniek kenmerk dat helpt bij de identificatie.
• Waterhoenen zijn zeer territoriaal tijdens het broedseizoen en kunnen agressief zijn tegenover indringers, zelfs tegen grotere vogels.

Wetenschappelijke classificatie

Rijk

Animalia

Stam

Chordata

Klasse

Aves

Orde

Gruiformes

Familie

Rallidae

Geslacht

Gallinula

Soort

Gallinula chloropus

Ontdek de Waterhoen