Tapuit

Over de soort

De Tapuit is een kleine, slanke zangvogel die bekend staat om zijn langeafstandstrek. Het is een bodembewonende vogel die vaak rechtop zit en snel van de ene naar de andere plek hopt. De vogel heeft een karakteristieke witte stuit en buitenste staartpennen die contrasteren met de zwarte staarteinden, wat opvallend is tijdens de vlucht. Ze broeden in open, vaak rotsachtige of heideachtige landschappen.

Grootte en levensduur

Lengte

14-16 cm

Spanwijdte

26-32 cm

Gewicht

17-30 g

Levensduur

Gemiddeld 2-5 jaar, maximaal rond 9 jaar

Voedsel

Voornamelijk insecten en andere ongewervelde dieren, zoals spinnen, kevers, rupsen, vliegen en mieren. In de herfst worden ook bessen gegeten.

Fysieke kenmerken

Verenkleed

Mannetjes in broedkleed hebben een lichtgrijze kruin en rug, zwarte vleugels en zwarte wangen die overgaan in een donkere oogstreep. De onderzijde is wit tot crèmekleurig met een oranjebruine borst. Vrouwtjes zijn matter gekleurd, met bruingrijze bovendelen en een minder uitgesproken oogstreep. De borst is licht bruinachtig. Beide geslachten hebben een kenmerkende witte stuit en t-vormige zwarte staarttekening.

Snavelvorm

Slank, puntig en zwart, typisch voor insecteneters.

Oogkleur

Donkerbruin

Pootkleur

Zwart

Onderscheidende kenmerken

De meest opvallende kenmerken zijn de witte stuit en de t-vormige zwarte staarttekening (witte staart met zwart eindband) die goed zichtbaar zijn tijdens de vlucht. Mannetjes in broedkleed hebben een opvallend grijze kop en rug, plus een zwart masker.

Uiterlijk jongen

Juvenielen zijn bruinachtig gevlekt op de bovendelen en hebben een onregelmatig geschubde borst, lijkend op jonge Merels, maar met de typische witte stuit. Ze missen het scherpe contrast van de volwassen vogels.

Seizoensveranderingen

Mannetjes in het broedkleed (voorjaar/zomer) zijn spectaculairder gekleurd. In het najaar en de winter (rinkleed) lijken mannetjes meer op de vrouwtjes, met een doffer verenkleed, meer beige tinten en een vager masker, hoewel de grijze bovendelen nog vaak te onderscheiden zijn.

Geslachtsdimorfisme

Ja, mannetjes zijn helderder en contrastrijker gekleurd, vooral in het broedkleed, met een duidelijk grijsblauwe rug en kop, en een zwart masker. Vrouwtjes zijn doffer bruingrijs en hebben een minder scherp afgetekend masker.

Hoe herken je

1. 1

   Witte Stuit en Staart

   Dit is het meest betrouwbare kenmerk, zichtbaar bij zowel zittende als vliegende vogels. Een witte stuit en de buitenste helft van de staartpennen die contrasteren met een t-vormige zwarte staartpunt. Geen andere Europese vogel heeft precies deze staarttekening.

2. 2

   Houding en Gedrag

   Zit vaak rechtop op een steen, paaltje of heuveltje en knikt regelmatig. Hopt met snelle bewegingen over de grond. De combinatie van deze houding en de omgeving (open, schraal terrein) is een goede indicatie.

3. 3

   Broedkleed Mannetje

   Grijze kruin en rug, zwarte vleugels en een opvallend zwart masker over de ogen. Witte keel en borst met een oranjebruine waas. Zeer kenmerkend en gemakkelijk te herkennen.

4. 4

   Roep

   Het harde en droge 'tsjek-tsjek' of 'tak-tak' is een zeer kenmerkende roep, vooral wanneer de vogel gealarmeerd is.

Leefgebied en verspreiding

Biomen

Tundra, heide, bergweiden, steppe, schrale graslanden.

Verspreidingsgebied

Broedt in grote delen van Europa, Azië en het noorden van Noord-Amerika (Alaska en Oost-Canada). Overwintert in tropisch Afrika (ten zuiden van de Sahara) en Arabië. Het onderscheid in broedgebieden en trekroutes leidt tot verschillende ondersoorten (zie hieronder).

Hoogtebereik

Komt voor van zeeniveau tot op grote hoogte in bergachtige gebieden, afhankelijk van het verspreidingsgebied (bijv. tot 3000 meter in de Alpen).

Voorkeursomgevingen

Open, stenige of zanderige gebieden met korte vegetatie, zoals heidevelden, duinen, kale heuvels, akkers, steengroeven, en ruïnes. Vereist holen of spleten om in te nestelen, bijvoorbeeld verlaten konijnenholen, scheuren in rotsen of muren.

Gedrag

Activiteitstijd

Dagactief.

Eetgewoonten

Zoekt voedsel voornamelijk op de grond door te rennen, te stoppen en insecten op te pikken. Springerig en actief. Soms vangt hij vliegende insecten in de vlucht. Vaak vanaf een verhoogd uitkijkpunt (steen, paaltje) foeragerend.

Sociaal gedrag

Meestal solitair of in paren tijdens het broedseizoen. Tijdens de trek en in overwinteringsgebieden kunnen ze zich in kleine groepjes verzamelen, maar zijn zelden in grote zwermen te zien.

Vliegpatroon

Snelle, golvende vlucht, vaak laag over de grond. De witte stuit is dan duidelijk zichtbaar, contrasterend met de zwarte staartpunt. Kan ook biddend stilhangen in de lucht (hoveren) om prooien te lokaliseren.

Trekpatroon

Langeafstandstrekker. Europese broedvogels migreren via het Iberisch Schiereiland en Noord-Afrika naar overwinteringsgebieden in Sub-Sahara Afrika. Alaska broedvogels steken de Beringstraat over en migreren soms helemaal tot in Oost-Afrika, een van de langste trekroutes van kleine zangvogels ter wereld.

Territoriaal gedrag

Territoriaal tijdens het broedseizoen. Mannetjes verdedigen hun broedgebied intensief, vaak met zang en vertoningsvluchten.

Voortplanting

Broedseizoen

April tot juli (afhankelijk van geografische locatie).

Nestgewoonten

Het nest wordt gebouwd in een holle ruimte op de grond, zoals een verlaten konijnenhol, een spleet in een rots, tussen stenen, onder struiken of in een holte van een muur. Het nest is een losse constructie van gras, mos en wortels, gevoerd met haar, wol en veren.

Legselgrootte

Meestal 1-2 legsels per jaar, met gemiddeld 5-7 eieren per legsel.

Eierbeschrijving

5-7 (soms 4-8) eieren per legsel, lichtblauw of blauwgroen, soms met fijne roodbruine stippen aan de stompe zijde.

Broedperiode

13-14 dagen, voornamelijk door het vrouwtje.

Uitvliegperiode

14-16 dagen na uitkomst komen de jongen uit het nest.

Ouderlijke zorg

Beide ouders voeren de jongen. Na het uitvliegen worden de jongen nog enkele dagen gevoerd voordat ze zelfstandig worden.

Waar te vinden

Veldtips

1. Let op rechtop zittende vogels. Ze zitten vaak op een verhoogd punt (paaltje, steen, struiktop) om de omgeving te overzien en te foerageren.
2. Observeer de vlucht. Tijdens hun golvende vlucht is de witte stuit en de zwarte T op de staart erg opvallend en een uitstekend kenmerk.
3. Luister naar de roep. De harde 'tsjek-tsjek' roep is vaak het eerste dat de aanwezigheid van een Tapuit verraadt.
4. Zoek in de vroege ochtend of late avond. Ze zijn dan het meest actief met foerageren en zingen, vooral tijdens het broedseizoen.

Gelijkende soorten

Snelle feiten

Trekker:

Een van de langste trekkers onder de kleine zangvogels, met sommige populaties die 15.000 km enkele reis afleggen.

Subsoorten:

Er zijn meerdere ondersoorten (circa 10), waarvan 'O. o. oenanthe' (Europese), 'O. o. leucorroa' (Groenlandse) en 'O. o. libanotica' (oostelijke) de meest bekende zijn.

Habitat:

Voorkeur voor open terrein met korte vegetatie en grondholen.

Dieet:

Insecteneter, vangt vaak prooien door sprintjes en stopt.

Leuke weetjes

• De Engelse naam 'Wheatear' is afgeleid van 'hwít' (wit) en 'ears' (achterste) in het Oudengels, verwijzend naar de opvallende witte stuit.
• De Groenlandse ondersoort (O. o. leucorroa) is merkbaar groter en helderder gekleurd dan de Europese, en maakt een extreem lange trektocht.
• Studies met geolokators hebben aangetoond dat sommige Tapuiten uit Alaska helemaal naar Afrika migreren, een ongelooflijke prestatie voor zo'n kleine vogel.
• Tapuiten zijn meesters in het vinden van schuilplaatsen; ze gebruiken vaak konijnenholen of rotsspleten om te nestelen en te schuilen.

Wetenschappelijke classificatie

Rijk

Animalia

Stam

Chordata

Klasse

Aves

Orde

Passeriformes

Familie

Muscicapidae

Geslacht

Oenanthe

Soort

Oenanthe oenanthe

Ontdek de Tapuit