Fitis

Over de soort

De Fitis is een kleine, slanke zangvogel met een onopvallend verenkleed. Hij staat bekend om zijn karakteristieke zang die klinkt als 'tjif-tjaf', waaraan hij zijn Nederlandse (en oudere Engelse) naam ontleent. Het is een van de meest algemene broedvogels in een groot deel van Europa en Azië.

Grootte en levensduur

Lengte

10-12 cm

Spanwijdte

18-24 cm

Gewicht

6-9 gram

Levensduur

2-3 jaar (maximaal 7 jaar waargenomen)

Voedsel

Ongewervelden, voornamelijk insecten en hun larven, spinnen. In de herfst soms ook bessen en vruchten.

Fysieke kenmerken

Verenkleed

Bovenzijde grijsgroen tot olijfbruin, onderzijde vuilwit tot geelwit. Vaak met een vage geelbruine waas op de flanken. Heeft een duidelijke, vaak gelige wenkbrauwstreep, donkere oogstreep, en een donkere pootkleur (verschilt per ondersoort maar vaak donker, soms lichter). Tertials en dekveren van de slagpennen hebben vaak lichte randen. Geen opvallende vleugelstrepen.

Snavelvorm

Slank, puntig, donker van boven en lichter aan de onderzijde (hoornkleurig of geelachtig).

Oogkleur

Donkerbruin

Pootkleur

Donkerbruin tot zwart (ondersoort 'collybita', 'abietinus'), soms lichter bruinachtig (ondersoort 'tristis').

Onderscheidende kenmerken

De algehele indruk is die van een 'gewone', vrij onopvallende kleine zangvogel. De zang is echter het meest kenmerkende. Fitisachtigen zijn bekend om hun actieve gedrag, voortdurend bewegend door de vegetatie. Onduidelijke wenkbrauwstreep en donkere poten zijn vaak goede kenmerken ten opzichte van de Tjiftjaf (lichte poten) en Fitis (heldere wenkbrauwstreep, gele en lichte poten). Let op: deze kenmerken zijn variabel en kunnen leiden tot verwarring.

Uiterlijk jongen

Jonge vogels zijn na het uitvliegen iets egaler van kleur, vaak met een meer geelbruine tint. Ze missen de slijtage van het verenkleed die oudere vogels in de nazomer kunnen vertonen.

Seizoensveranderingen

Het verenkleed slijt gedurende het broedseizoen, waardoor de kleuren fletser en minder contrastrijk worden. Na de rui in de nazomer zijn de kleuren frisser en meer uitgesproken.

Geslachtsdimorfisme

Geen merkbaar verschil in verenkleed tussen mannetjes en vrouwtjes. Mannetjes zijn doorgaans iets groter.

Hoe herken je

1. 1

   Zang

   Dit is het meest betrouwbare kenmerk! De onmiskenbare, ritmische 'tjif-tjaf, tjif-tjaf' is uniek voor de Fitis en maakt identificatie eenvoudig, zelfs bij slecht zicht.

2. 2

   Pootkleur

   Let op de donkere poten (zwart of donkerbruin). Dit is een goed onderscheidend kenmerk ten opzichte van de Fitis, die lichte poten heeft.

3. 3

   Verenkleed

   Een algemene indruk van olijfgroen op de rug en vuilwit op de buik, met een vaak lichtgele waas op de flanken. De wenkbrauwstreep is minder opvallend dan bij de Fitis. Let op de relatief ingetogen kleuren.

4. 4

   Gedrag

   Zeer actieve vogel, voortdurend in beweging in het bladerdak, vaak met snelle, korte vluchtjes. Zoekt actief naar insecten.

Leefgebied en verspreiding

Biomen

Gematigde breedbladige en gemengde bossen, naaldbossen, taiga, moerassige gebieden, parken en tuinen.

Verspreidingsgebied

Groot deel van Europa en Azië, van West-Europa tot Oost-Siberië. Overwintert in Zuid-Europa, Noord-Afrika en Sub-Sahara Afrika, alsook Zuid-Azië.

Hoogtebereik

Zeeniveau tot ongeveer 1500-2000 meter in bergachtige gebieden, lokaal hoger.

Voorkeursomgevingen

Voorkeur voor open bossen, bosranden, struikgewas, parken, tuinen en dichtbegroeide gebieden met struiken en jonge bomen. Houdt van loofbomen en gemengde bossen, maar broedt ook in naaldbossen. Belangrijk is een dichte ondergroei voor nestgelegenheid en voedsel.

Gedrag

Activiteitstijd

Dagactief. Vooral 's ochtends vroeg en laat in de middag het meest actief met foerageren en zingen.

Eetgewoonten

Actief insectenjagertje. Foerageert laag in de vegetatie, in struiken en bomen, waarbij hij bladeren afzoekt. Vangt insecten van bladeren en takjes, soms ook in de vlucht (hawking). Meestal solitair tijdens het foerageren, behalve tijdens de broedtijd of familiegroepen.

Sociaal gedrag

Tijdens het broedseizoen territoriaal. Buiten het broedseizoen solitair of in kleine, losse groepen, soms met andere trekvogels tijdens migratie.

Vliegpatroon

Korte, golvende vlucht, vaak tussen dichte begroeiing. Tijdens migratie meer directe en langere vluchten.

Trekpatroon

Langeafstandstrekker. Broedpopulaties uit het noorden en oosten trekken naar Zuid-Europa, Noord-Afrika en Sub-Sahara Afrika. West-Europese populaties trekken voornamelijk naar het Middellandse Zeegebied en West-Afrika.

Territoriaal gedrag

Mannetjes vestigen een broedterritorium en verdedigen dit fel tegen concurrenten. Ze lokken vrouwtjes met hun zang vanuit hun territorium. Vrouwtjes kiezen het territorium en bouwen het nest.

Voortplanting

Broedseizoen

April tot juli, met piek in mei-juni.

Nestgewoonten

Het nest wordt gebouwd door het vrouwtje, meestal op of vlak boven de grond in dichte vegetatie, zoals varens, brandnetels of lage struiken. Het is koepelvormig, met een zij-ingang, gemaakt van grassen, bladeren, mos en gevoerd met veren en haar. Vaak goed verborgen.

Legselgrootte

Meestal 4-7 eieren, doorgaans 5-6.

Eierbeschrijving

4-7 eieren, wit met roodbruine, paarsbruine of grijze spikkels en vlekjes, vaak geconcentreerd aan de stompe pool. Grootte circa 15 x 12 mm.

Broedperiode

13-15 dagen, uitsluitend door het vrouwtje.

Uitvliegperiode

12-15 dagen na het uitkomen van de eieren verlaten de jongen het nest. Ze worden nog enkele dagen door beide ouders gevoerd.

Ouderlijke zorg

Voornamelijk het vrouwtje broedt en verzorgt de kuikens in de eerste dagen. Beide ouders voeren de jongen nadat ze zijn uitgevlogen. Meestal één, soms twee broedsels per jaar.

Waar te vinden

Veldtips

1. Luister goed. De zang van de Fitis, 'tjif-tjaf, tjif-tjaf', is het meest opvallende kenmerk voor detectie. Luister ernaar, vooral in het voorjaar en de vroege zomer.
2. Observeer beweging. Fitissen zijn constant in beweging, springend en vliegend door de bladeren. Scan de vegetatie op kleine, bewegende stipjes.
3. Zoek in de ondergroei. Hoewel ze ook hoger in bomen kunnen foerageren, bevinden ze zich vaak in het struikgewas en de lagere delen van bomen.
4. Geduld. Vanwege hun kleine formaat en actieve gedrag kan het even duren voordat je ze goed te zien krijgt. Gebruik een verrekijker.

Gelijkende soorten

Snelle feiten

Geluidsonderscheid:

De zang ('tjif-tjaf') is vrijwel het enige betrouwbare veldkenmerk ten opzichte van de Tjiftjaf ('huit-huit-huit-huit').

Naamgever:

De vogel dankt zijn naam aan zijn karakteristieke zang.

Migratieafstand:

Kan vele duizenden kilometers afleggen tussen broed- en overwinteringsgebieden.

Nestspecialist:

Bouwt een zeer kenmerkend koepelvormig nest op of vlak boven de grond.

Leuke weetjes

• Wetenschappers hebben ontdekt dat de mannetjes Fitis vaak meer dan één vrouwtje in hun territorium hebben en met hen broeden (polyginie).
• In tegenstelling tot de Fitis, die lichte poten heeft, zijn de poten van de Tjiftjaf bijna altijd donker, wat een cruciaal (hoewel variabel) identificatiekenmerk is.
• Er zijn verschillende ondersoorten van de Fitis, waaronder de Siberische Fitis (P. c. tristis), die een veel grijzer verenkleed en een ander geluid heeft dan de nominaatvorm.
• Het gewicht van een Fitis is vergelijkbaar met dat van een paar muntjes van 2 eurocent.

Wetenschappelijke classificatie

Rijk

Animalia

Stam

Chordata

Klasse

Aves

Orde

Passeriformes

Familie

Phylloscopidae

Geslacht

Phylloscopus

Soort

Phylloscopus collybita

Ontdek de Fitis