Krogulec

O gatunku

Krogulec (Accipiter nisus) to mały, zwinny drapieżnik z rodziny jastrzębiowatych, szeroko rozpowszechniony w Eurazji i Afryce Północnej. Charakteryzuje się krótkimi, szerokimi skrzydłami i długim ogonem, co umożliwia mu szybkie manewrowanie w gęstym środowisku leśnym. Jest wyspecjalizowanym łowcą małych ptaków.

Wielkość i długość życia

Długość

28-38 cm (samiec), 35-41 cm (samica)

Rozpiętość skrzydeł

55-65 cm (samiec), 67-80 cm (samica)

Waga

110-195 g (samiec), 185-342 g (samica)

Długość życia

Średnio 3-4 lata w naturze, maksymalnie do 15-20 lat

Pokarm

Mięsożerca, głównie małe i średnie ptaki, rzadziej małe ssaki i owady

Cechy fizyczne

Upierzenie

Samiec: grzbiet łupkowoszary, spód ciała rdzawobrązowy z delikatnym prążkowaniem. Samica: grzbiet ciemnobrązowy, spód ciała białawy z wyraźnym, ciemnym prążkowaniem. Obie płcie mają biały kuper i ciemne pasy na ogonie.

Kształt dzioba

Krótki, mocny, haczykowato zagięty dziób, szaroniebieski u nasady, czarny na końcu.

Kolor oczu

Dorosłe ptaki mają intensywnie żółte lub pomarańczowo-żółte tęczówki. Młode ptaki mają żółte tęczówki.

Kolor nóg

Żółte, z długimi palcami i ostrymi, czarnymi szponami.

Cechy wyróżniające

Charakterystyczna sylwetka w locie (krótkie, zaokrąglone skrzydła, długi ogon), szybki, zwinny lot z naprzemiennymi uderzeniami skrzydeł i krótkimi ślizgami. Biały kuper widoczny w locie.

Wygląd młodego

Młode ptaki mają brązowy grzbiet z rdzawymi obrzeżeniami piór, a spód ciała jest kremowy z grubymi, brązowymi plamami lub prążkami. Tęczówki są żółte, często z zielonkawym odcieniem.

Zmiany sezonowe

Brak znaczących zmian w upierzeniu między sezonem lęgowym a nielęgowym. Upierzenie dorosłych ptaków jest stałe.

Dymorfizm płciowy

Wyraźny dymorfizm płciowy w rozmiarze i ubarwieniu. Samice są znacznie większe i cięższe od samców. Samce mają bardziej intensywne rdzawobrązowe prążkowanie na spodzie ciała i łupkowoszary grzbiet, podczas gdy samice są bardziej brązowe na grzbiecie i mają wyraźniejsze, ciemne prążkowanie na białym spodzie.

Jak rozpoznać

1. 1

   Rozmiar i sylwetka

   Zwróć uwagę na rozmiar – samiec jest wielkości kosa, samica gołębia. W locie charakterystyczne są krótkie, zaokrąglone skrzydła i długi ogon. Lot z naprzemiennymi uderzeniami skrzydeł i krótkimi ślizgami.

2. 2

   Ubarwienie

   U samca szary grzbiet i rdzawobrązowy, prążkowany spód. U samicy brązowy grzbiet i białawy spód z wyraźnym, ciemnym prążkowaniem. Biały kuper jest dobrym znakiem rozpoznawczym, zwłaszcza w locie.

3. 3

   Kształt skrzydeł i ogona

   Krótkie, szerokie, zaokrąglone skrzydła i długi, prostokątny ogon z ciemnymi pasami. W locie szybowcowym skrzydła lekko ugięte w nadgarstkach.

4. 4

   Zachowanie podczas polowania

   Krogulec często poluje z zasadzki, przelatując nisko i szybko między drzewami lub krzewami, zaskakując ofiarę. Jest bardzo zwinny i potrafi gwałtownie zmieniać kierunek lotu.

5. 5

   Głos

   Charakterystyczne, szybkie i powtarzające się 'ki-ki-ki-ki' lub 'kek-kek-kek', szczególnie słyszalne w okresie lęgowym.

Siedlisko i zasięg

Biomy

Lasy liściaste, mieszane i iglaste, parki, ogrody, zadrzewienia śródpolne, obszary podmiejskie.

Zasięg geograficzny

Szeroko rozpowszechniony w Palearktyce, od Europy Zachodniej po Japonię, oraz w Afryce Północnej. W Polsce występuje na terenie całego kraju.

Zakres wysokości

Od poziomu morza do około 2000 m n.p.m., sporadycznie wyżej.

Preferowane środowiska

Preferuje mozaikę terenów leśnych z otwartymi przestrzeniami, gdzie może polować. Coraz częściej adaptuje się do środowisk miejskich i podmiejskich, polując na ptaki karmnikowe.

Zachowanie

Czas aktywności

Dzienny (diurnalny).

Zwyczaje pokarmowe

Wyspecjalizowany drapieżnik polujący głównie na małe i średnie ptaki (np. sikory, wróble, zięby, kosy). Poluje z zasadzki, często przelatując nisko nad ziemią lub między drzewami, zaskakując ofiarę. Może również ścigać ptaki w locie. Samice, będąc większe, polują na większe ofiary niż samce.

Zachowania społeczne

Zazwyczaj samotnik, poza okresem lęgowym. Pary łączą się na czas lęgów. Młode ptaki mogą tworzyć luźne grupy podczas migracji.

Wzór lotu

Charakterystyczny lot z szybkimi uderzeniami skrzydeł przeplatanymi krótkimi ślizgami. Bardzo zwinny i szybki, potrafi manewrować w gęstym lesie. W locie szybowcowym skrzydła trzyma lekko ugięte w nadgarstkach, tworząc kształt litery 'M'.

Migracja

Populacje północne i wschodnie są wędrowne, zimują w Europie Południowej i Afryce Północnej. Populacje zachodnie i południowe są osiadłe lub częściowo wędrowne. W Polsce krogulce są częściowo wędrowne, część ptaków zimuje w kraju, a część migruje na południe.

Terytorializm

Terytorialny w okresie lęgowym, broni gniazda i obszaru łowieckiego wokół niego. Samce patrolują terytorium, samice głównie w pobliżu gniazda.

Rozmnażanie

Sezon lęgowy

Kwiecień-lipiec, z kulminacją w maju-czerwcu.

Zwyczaje gniazdowania

Gniazdo budowane jest przez oboje partnerów, zazwyczaj na drzewie iglastym (sosna, świerk) lub rzadziej liściastym, w rozwidleniu gałęzi, blisko pnia. Jest to platforma z patyków, wyścielona drobnymi gałązkami, korą i igłami. Często wykorzystuje stare gniazda innych ptaków (np. wron).

Wielkość lęgu

3-7 jaj

Opis jaja

3-7 jaj, najczęściej 4-5. Jaja są białe lub niebieskawo-białe, często z rdzawymi lub brązowymi plamkami, szczególnie na szerszym końcu. Wymiary około 39 x 31 mm.

Okres inkubacji

32-35 dni, głównie przez samicę, karmioną przez samca.

Okres opuszczania gniazda

24-30 dni po wykluciu pisklęta opuszczają gniazdo, ale są jeszcze przez kilka tygodni karmione przez rodziców.

Opieka rodzicielska

Samica wysiaduje jaja i początkowo opiekuje się pisklętami, samiec dostarcza pożywienie. Po wykluciu oboje rodzice karmią młode, choć samiec nadal jest głównym dostawcą pokarmu.

Gdzie znaleźć

Wskazówki terenowe

1. Obserwacja karmników. Krogulce często odwiedzają karmniki dla ptaków, aby polować na gromadzące się tam małe ptaki. Bądź cierpliwy i obserwuj z ukrycia.
2. Szukaj w pobliżu lasów. Spaceruj po obrzeżach lasów, zwłaszcza wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, kiedy krogulce są najbardziej aktywne.
3. Nasłuchuj. W okresie lęgowym (wiosna-lato) nasłuchuj charakterystycznych okrzyków 'ki-ki-ki-ki', które mogą zdradzić obecność krogulca.
4. Użyj lornetki. Krogulce są płochliwe, więc lornetka pozwoli na obserwację z bezpiecznej odległości, nie płosząc ptaka.

Podobne gatunki

Szybkie fakty

Typ diety:

Ptakożerca

Wielkość samicy vs. samca:

Samica jest znacznie większa

Charakterystyczny lot:

Szybkie uderzenia skrzydeł i ślizgi

Status ochronny:

Najmniejszej troski (Least Concern)

Główna ofiara:

Małe ptaki

Ciekawostki

• Krogulec jest jednym z nielicznych drapieżników, który potrafi polować na ptaki w locie, nawet w gęstym lesie.
• Samica krogulca jest tak duża, że może polować na ptaki wielkości gołębia, podczas gdy samiec ogranicza się do mniejszych ofiar, takich jak wróble czy sikory.
• W przeszłości krogulce były intensywnie tępione jako szkodniki, co doprowadziło do znacznego spadku ich populacji. Obecnie ich liczebność stabilizuje się dzięki ochronie.
• Krogulce są mistrzami kamuflażu; ich upierzenie doskonale wtapia się w otoczenie leśne, co pomaga im w polowaniu z zasadzki.

Klasyfikacja naukowa

Królestwo

Animalia

Typ

Chordata

Gromada

Aves

Rząd

Accipitriformes

Rodzina

Accipitridae

Rodzaj

Accipiter

Gatunek

Accipiter nisus

Poznaj Krogulec