Jerzyk

O gatunku

Jerzyk (Apus apus), znany również jako jerzyk zwyczajny, to średniej wielkości ptak wędrowny, charakteryzujący się niezwykłą adaptacją do życia w powietrzu. Spędza większość swojego życia w locie, jedząc, pijąc, a nawet śpiąc w powietrzu. Jest to gatunek synantropijny, często gniazdujący w miastach i osiedlach ludzkich. Jego nazwa rodzajowa 'Apus' pochodzi z greki i oznacza 'bez stóp', co odnosi się do jego krótkich nóg, nieprzystosowanych do chodzenia, ale doskonale sprawdzających się do czepiania się pionowych powierzchni.

Wielkość i długość życia

Długość

16-17 cm

Rozpiętość skrzydeł

42-48 cm

Waga

35-56 g

Długość życia

Do 21 lat w naturze, średnio 5-7 lat

Pokarm

Owadożerny

Cechy fizyczne

Upierzenie

Upierzenie jednolicie ciemnobrązowe, niemal czarne, z wyjątkiem jasnej, szarobiałej plamy na podgardlu, która jest słabo widoczna z daleka. Brak wyraźnych wzorów czy pasków. Upierzenie jest gęste i przylegające, co zapewnia opływowy kształt.

Kształt dzioba

Dziób krótki, szeroki u nasady, czarny, przystosowany do chwytania owadów w locie. Otwór gębowy jest bardzo szeroki.

Kolor oczu

Oczy ciemne, otoczone czarnymi piórami, co sprawia, że są słabo widoczne.

Kolor nóg

Nogi bardzo krótkie, czarne, z pazurami skierowanymi do przodu (zygodaktylia), co umożliwia czepianie się pionowych powierzchni, ale uniemożliwia chodzenie.

Cechy wyróżniające

Charakterystyczna sylwetka w locie przypominająca bumerang lub kotwicę, z długimi, sierpowato zagiętymi skrzydłami. Szybki, zwinny lot z płytkimi, szybkimi uderzeniami skrzydeł. Jasna plama na podgardlu jest jedynym jaśniejszym elementem upierzenia.

Wygląd młodego

Młode jerzyki są bardzo podobne do dorosłych, ale mają nieco jaśniejsze, bardziej wyraźne białe plamy na podgardlu oraz jaśniejsze, białawe obrzeżenia piór na czole i pokrywach skrzydłowych, co nadaje im lekko łuskowany wygląd. Z czasem te jaśniejsze krawędzie ścierają się.

Zmiany sezonowe

Brak zmian w upierzeniu sezonowym. Upierzenie jest stałe przez cały rok.

Dymorfizm płciowy

Brak dymorfizmu płciowego. Samce i samice wyglądają identycznie.

Jak rozpoznać

1. 1

   Sylwetka w locie

   Charakterystyczna, sierpowata sylwetka z długimi, wąskimi, zagiętymi do tyłu skrzydłami, przypominająca bumerang lub kotwicę. Ogon krótki, lekko wcięty, ale nie rozwidlony jak u jaskółek.

2. 2

   Ubarwienie

   Całe ciało ciemnobrązowe, niemal czarne, z wyjątkiem małej, niewyraźnej, szarobiałej plamy na podgardlu. Brak innych jasnych elementów upierzenia.

3. 3

   Lot

   Niezwykle szybki, zwinny i dynamiczny. Długie ślizgi na sztywno rozłożonych skrzydłach przeplatane szybkimi, płytkimi uderzeniami. Jerzyki rzadko machają skrzydłami głęboko.

4. 4

   Głos

   Charakterystyczne, głośne, piskliwe okrzyki 'sriii-sriii' lub 'swii-swii', często wydawane w grupach podczas przelotów nad miastami.

5. 5

   Zachowanie

   Prawie nigdy nie ląduje poza gniazdem. Nie siada na drutach ani gałęziach. Całe życie spędza w powietrzu. Często widywany w dużych grupach, zwłaszcza wieczorami.

Siedlisko i zasięg

Biomy

Obszary miejskie, podmiejskie, wiejskie, skaliste wybrzeża, góry. Preferuje otwarte przestrzenie do żerowania.

Zasięg geograficzny

Gatunek palearktyczny. Lęgi w większości Europy (z wyjątkiem skrajnej północy), Azji Środkowej i części Afryki Północnej. Zimuje w Afryce Subsaharyjskiej.

Zakres wysokości

Od poziomu morza do około 2000-3000 m n.p.m. w górach, choć głównie związany z niższymi wysokościami w obszarach lęgowych.

Preferowane środowiska

Współczesne jerzyki preferują środowiska miejskie i podmiejskie, gdzie znajdują odpowiednie miejsca do gniazdowania w szczelinach budynków, pod dachami, w otworach wentylacyjnych. Pierwotnie gniazdowały w szczelinach skalnych i dziuplach drzew.

Zachowanie

Czas aktywności

Dzienny (diurnalny). Aktywny od świtu do zmierzchu, a nawet w nocy podczas pełni księżyca, zwłaszcza w okresie lęgowym, kiedy poluje na owady.

Zwyczaje pokarmowe

Wyłącznie owadożerny. Żeruje w locie, chwytając owady i pająki unoszone przez prądy powietrza (tzw. plankton powietrzny). Potrafi gromadzić owady w specjalnym worku podjęzykowym, aby dostarczyć je pisklętom. Żeruje na różnych wysokościach, w zależności od warunków pogodowych i dostępności pokarmu.

Zachowania społeczne

Wysoce towarzyski, zwłaszcza w okresie lęgowym. Gniazduje w koloniach, często liczących dziesiątki, a nawet setki par. Poza sezonem lęgowym tworzy duże stada wędrowne. W locie często można obserwować grupy jerzyków latające razem, wydające charakterystyczne okrzyki.

Wzór lotu

Lot niezwykle szybki, zwinny i akrobatyczny. Charakteryzuje się długimi ślizgami na sztywno rozłożonych skrzydłach, przeplatanymi szybkimi, płytkimi uderzeniami. Potrafi osiągać prędkości do 100 km/h. Rzadko ląduje, a jeśli już, to tylko w miejscu gniazdowania. Nie potrafi startować z płaskiej powierzchni.

Migracja

Długodystansowy migrant. Przylatuje do Europy w kwietniu/maju, odlatuje w lipcu/sierpniu. Zimuje w Afryce Subsaharyjskiej, pokonując tysiące kilometrów. Migracja odbywa się w dużych stadach.

Terytorializm

Terytorialność ograniczona do bezpośredniego otoczenia gniazda. W obrębie kolonii ptaki tolerują się nawzajem, ale bronią dostępu do swojej szczeliny lęgowej.

Rozmnażanie

Sezon lęgowy

Maj-lipiec w Europie Środkowej. Zazwyczaj jeden lęg w sezonie.

Zwyczaje gniazdowania

Gniazduje w koloniach, w szczelinach budynków (pod dachami, w otworach wentylacyjnych, za rynnami), w dziuplach drzew lub szczelinach skalnych. Gniazdo to płytka miseczka zbudowana z materiałów zebranych w locie (pióra, trawy, liście), zlepionych śliną. Jerzyki są monogamiczne i często wracają do tego samego miejsca lęgowego przez wiele lat.

Wielkość lęgu

2-3 jaja

Opis jaja

2-3 (rzadziej 1 lub 4) jaja, białe, matowe, eliptyczne, o wymiarach około 25 x 16 mm.

Okres inkubacji

19-20 dni. Oboje rodzice wysiadują jaja.

Okres opuszczania gniazda

37-56 dni. Okres pisklęcy jest bardzo długi i zmienny, zależny od dostępności pokarmu. Pisklęta są w stanie przetrwać okresy głodu, zapadając w stan odrętwienia (torpor).

Opieka rodzicielska

Oboje rodzice karmią pisklęta, przynosząc im kulki owadów zebranych w worku podjęzykowym. Po opuszczeniu gniazda młode są od razu samodzielne i zdolne do lotu na długie dystanse.

Gdzie znaleźć

Wskazówki terenowe

1. Obserwuj niebo wieczorem. Jerzyki są najbardziej aktywne i głośne wczesnym rankiem i późnym wieczorem, kiedy to często latają w dużych grupach nad swoimi koloniami lęgowymi, wydając charakterystyczne okrzyki.
2. Szukaj w miastach. To typowy ptak miejski. Wystarczy podnieść głowę w centrum miasta lub na osiedlu, aby je dostrzec. Ich obecność jest często sygnalizowana przez głośne piski.
3. Zwróć uwagę na sylwetkę i lot. Sierpowate skrzydła i szybki, ślizgowy lot są niepowtarzalne. Nie pomyl ich z jaskółkami, które mają bardziej rozwidlone ogony i inny styl lotu.
4. Słuchaj. Charakterystyczne, przenikliwe okrzyki są często pierwszym sygnałem obecności jerzyków, zanim jeszcze zostaną zauważone.

Podobne gatunki

Szybkie fakty

Prędkość lotu:

Do 100 km/h

Czas w powietrzu:

Spędza 99% życia w locie, lądując tylko w gnieździe

Sen w locie:

Potrafi spać podczas lotu na dużych wysokościach

Długość migracji:

Tysiące kilometrów do Afryki Subsaharyjskiej

Gniazdowanie:

W szczelinach budynków, kolonialnie

Ciekawostki

• Jerzyki potrafią spać w locie. Wznoszą się na wysokość kilku kilometrów i dryfują, wykonując krótkie drzemki, podczas gdy jedna półkula mózgu pozostaje aktywna.
• Młode jerzyki, jeśli rodzice nie mogą dostarczyć pokarmu z powodu złej pogody, potrafią zapaść w stan odrętwienia (torpor), obniżając temperaturę ciała i spowalniając metabolizm, co pozwala im przetrwać bez jedzenia nawet do dwóch tygodni.
• Jerzyki są jednymi z najszybszych ptaków na świecie w locie poziomym.
• Nazwa 'Apus' oznacza 'bez stóp', co doskonale oddaje ich niezdolność do chodzenia. Ich nogi są przystosowane jedynie do czepiania się pionowych powierzchni.
• W ciągu swojego życia jerzyk może przelecieć dystans równy siedmiokrotnej podróży na Księżyc i z powrotem.

Klasyfikacja naukowa

Królestwo

Animalia

Typ

Chordata

Gromada

Aves

Rząd

Apodiformes

Rodzina

Apodidae

Rodzaj

Apus

Gatunek

Apus apus

Poznaj Jerzyk