Głowienka

O gatunku

Głowienka to średniej wielkości kaczka nurkująca, charakteryzująca się krępą budową ciała i stosunkowo dużą głową. Samiec w szacie godowej jest łatwo rozpoznawalny dzięki rdzawoczerwonej głowie i szyi, czarnej piersi oraz jasnoszaremu tułowiu. Samica jest znacznie mniej kontrastowa, w odcieniach brązu. Jest to gatunek wędrowny, występujący na rozległych obszarach Palearktyki.

Wielkość i długość życia

Długość

42-49 cm

Rozpiętość skrzydeł

72-82 cm

Waga

700-1100 g (samce), 600-900 g (samice)

Długość życia

Do 15 lat w naturze

Pokarm

Wszystkożerna, głównie roślinna z domieszką bezkręgowców wodnych

Cechy fizyczne

Upierzenie

Samiec w szacie godowej: głowa i górna część szyi rdzawoczerwone, pierś i kuper czarne, boki i grzbiet jasnoszare, brzuch biały. Samica: głowa i szyja brązowe, z jaśniejszymi policzkami i często niewyraźną jasną plamą u nasady dzioba. Pierś brązowa, boki i grzbiet szarobrązowe. Obie płcie mają szare lusterko na skrzydłach, widoczne w locie.

Kształt dzioba

Dziób stosunkowo długi, szeroki u nasady, z charakterystycznym niebieskoszarym pasem na środku i czarnym końcem (paznokciem).

Kolor oczu

Samiec: jaskrawoczerwone. Samica: brązowe.

Kolor nóg

Niebieskoszare do ciemnoszarych.

Cechy wyróżniające

Charakterystyczny kształt głowy (wysokie czoło, płaski wierzch), niebieskoszary pas na dziobie, czerwone oczy u samca, jasnoszare boki u samca.

Wygląd młodego

Młode ptaki przypominają samicę, ale są bardziej matowe, z mniej wyraźnymi rysunkami na głowie. Ich oczy są brązowe.

Zmiany sezonowe

Samiec po okresie lęgowym (lipiec-wrzesień) przechodzi w szatę spoczynkową (zaćmieniową), która przypomina ubarwieniem samicę, ale jest nieco ciemniejsza i bardziej rdzawa na głowie. Czerwone oczy pozostają. Szata godowa pojawia się ponownie jesienią.

Dymorfizm płciowy

Wyraźny. Samiec znacznie bardziej kolorowy i kontrastowy niż samica. Samica jest ubarwiona w odcieniach brązu, z jaśniejszymi policzkami.

Jak rozpoznać

1. 1

   Kształt głowy i dzioba

   Zwróć uwagę na charakterystyczny, wysoki profil czoła i płaski wierzch głowy. Dziób ma wyraźny niebieskoszary pas na środku i czarny koniec.

2. 2

   Ubarwienie samca

   Rdzawoczerwona głowa i szyja, czarna pierś i jasnoszare boki to kluczowe cechy. Czerwone oczy są również bardzo charakterystyczne.

3. 3

   Ubarwienie samicy

   Brązowa głowa i ciało, z jaśniejszymi policzkami. Brak wyraźnych czubków czy dużych białych plam na dziobie, które występują u innych kaczek nurkujących.

4. 4

   Lusterko na skrzydłach

   W locie u obu płci widoczne jest szare lusterko na skrzydłach, co odróżnia ją od czernicy czy podgorzałki.

5. 5

   Sposób żerowania

   Głowienka nurkuje w poszukiwaniu pokarmu, zanurzając całe ciało pod wodę, w przeciwieństwie do kaczek pływających, które tylko 'wywracają się' do góry dnem.

Siedlisko i zasięg

Biomy

Słodkowodne zbiorniki wodne, takie jak jeziora, stawy, starorzecza, wolno płynące rzeki, a także większe rowy melioracyjne i torfianki.

Zasięg geograficzny

Rozległe obszary Palearktyki, od Europy Zachodniej po Azję Wschodnią. Zimuje w Europie Zachodniej i Południowej, Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowej.

Zakres wysokości

Głównie niziny, rzadziej spotykana na terenach górskich.

Preferowane środowiska

Preferuje płytkie, eutroficzne zbiorniki wodne z bogatą roślinnością podwodną i wynurzoną, która zapewnia schronienie i miejsca lęgowe. Ważna jest obecność otwartych lusterek wody do żerowania.

Zachowanie

Czas aktywności

Głównie dzienna, choć może żerować również o zmierzchu.

Zwyczaje pokarmowe

Głowienka jest kaczką nurkującą. Żeruje głównie pod wodą, zanurzając całe ciało. Jej dieta składa się w około 80-90% z roślin wodnych (nasiona, pędy, kłącza) oraz w 10-20% z bezkręgowców wodnych (ślimaki, larwy owadów, skorupiaki). Potrafi nurkować na głębokość do 2-3 metrów.

Zachowania społeczne

Poza okresem lęgowym tworzy duże stada, często mieszane z innymi gatunkami kaczek nurkujących, takimi jak czernica czy ogorzałka. W okresie lęgowym pary są bardziej terytorialne, choć gniazda mogą być zakładane w luźnych koloniach.

Wzór lotu

Lot szybki i prostoliniowy, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Podczas startu z wody potrzebuje dłuższego rozbiegu. W locie widoczne szare lusterko na skrzydłach.

Migracja

Gatunek wędrowny. W Polsce jest ptakiem lęgowym, przelotnym i zimującym. Przyloty na lęgowiska od marca do kwietnia, odloty na zimowiska od września do listopada. Część populacji zimuje w Polsce na niezamarzających zbiornikach wodnych.

Terytorializm

W okresie lęgowym samce bronią niewielkiego terytorium wokół samicy, ale nie wokół gniazda. Gniazda mogą być zakładane blisko siebie.

Rozmnażanie

Sezon lęgowy

Od kwietnia do lipca, z głównym okresem składania jaj w maju.

Zwyczaje gniazdowania

Gniazdo budowane jest przez samicę, zazwyczaj ukryte w gęstej roślinności przybrzeżnej, często na pływających kępach roślin lub na niewielkich wysepkach. Jest to płytkie zagłębienie wyścielone suchymi roślinami i dużą ilością puchu.

Wielkość lęgu

6-12 jaj, najczęściej 8-10.

Opis jaja

Jaja są gładkie, o barwie od oliwkowozielonej do szarozielonej, bez plamek. Wymiary: około 58 x 41 mm.

Okres inkubacji

24-28 dni, wysiaduje wyłącznie samica.

Okres opuszczania gniazda

Pisklęta są zagniazdownikami, opuszczają gniazdo krótko po wykluciu. Uzyskują zdolność do lotu po około 50-55 dniach.

Opieka rodzicielska

Wyłącznie samica opiekuje się pisklętami, prowadząc je i ucząc żerowania. Samiec opuszcza samicę wkrótce po rozpoczęciu wysiadywania.

Gdzie znaleźć

Wskazówki terenowe

1. Obserwuj wczesnym rankiem lub późnym popołudniem. W tych porach dnia ptaki są często najbardziej aktywne w żerowaniu.
2. Użyj lornetki lub lunety. Głowienki często przebywają na otwartej wodzie, więc dobra optyka jest niezbędna do dokładnej identyfikacji, zwłaszcza samic i młodych.
3. Szukaj w stadach mieszanych. Poza sezonem lęgowym głowienki często przebywają w towarzystwie innych kaczek nurkujących, co może ułatwić ich odnalezienie.
4. Zwróć uwagę na sposób nurkowania. Głowienka nurkuje z charakterystycznym, szybkim zanurzeniem, często z lekkim wyskokiem do przodu.
5. Sprawdź niezamarzające zbiorniki zimą. Wiele głowienek zimuje w Polsce, gromadząc się na wodach, które nie zamarzają, np. na rzekach czy stawach z dopływem ciepłej wody.

Podobne gatunki

Szybkie fakty

Typ ptaka:

Kaczka nurkująca

Status w Polsce:

Lęgowy, przelotny, zimujący

Charakterystyczna cecha samca:

Rdzawoczerwona głowa i czerwone oczy

Główny pokarm:

Rośliny wodne

Sposób żerowania:

Nurkowanie

Ciekawostki

• Nazwa 'głowienka' pochodzi od charakterystycznej, dużej głowy i jej ubarwienia u samca.
• Głowienki potrafią nurkować na głębokość kilku metrów i pozostawać pod wodą przez kilkadziesiąt sekund.
• W okresie lęgowym samice głowienek mogą składać jaja do gniazd innych kaczek, a nawet innych gatunków ptaków wodnych (tzw. pasożytnictwo lęgowe).
• W Polsce liczebność głowienki wykazuje tendencję spadkową, co jest przedmiotem troski ornitologów.

Klasyfikacja naukowa

Królestwo

Animalia

Typ

Chordata

Gromada

Aves

Rząd

Anseriformes

Rodzina

Anatidae

Rodzaj

Aythya

Gatunek

Aythya ferina

Poznaj Głowienka