Pustułka

O gatunku

Pustułka (Falco tinnunculus) to mały, smukły sokół, szeroko rozpowszechniony w Eurazji i Afryce. Charakteryzuje się zdolnością do zawisania w powietrzu (tzw. 'stania w miejscu') podczas polowania, co jest jej najbardziej rozpoznawalną cechą. Jest drapieżnikiem polującym głównie na małe ssaki i owady, często spotykanym w krajobrazach rolniczych, na obrzeżach miast i w otwartych terenach.

Wielkość i długość życia

Długość

32-39 cm

Rozpiętość skrzydeł

65-82 cm

Waga

Samce: 136-252 g, Samice: 155-314 g

Długość życia

Średnio 3-4 lata w naturze, maksymalnie do 16 lat

Pokarm

Mięsożerca (głównie małe ssaki, takie jak norniki i myszy, duże owady, jaszczurki, rzadziej małe ptaki)

Cechy fizyczne

Upierzenie

Samiec: Głowa i kark szaroniebieskie, grzbiet rdzawobrązowy z czarnymi plamkami, spód jasny z ciemnymi kreskami. Ogon szaroniebieski z szerokim czarnym pasem końcowym i białym obrzeżeniem. Samica: Całe upierzenie rdzawobrązowe z ciemnymi prążkami i plamkami, ogon rdzawobrązowy z licznymi ciemnymi prążkami i czarnym pasem końcowym. Obie płcie mają ciemną 'łzę' pod okiem.

Kształt dzioba

Krótki, mocny, haczykowato zagięty dziób, szaroniebieski u nasady, czarny na końcu.

Kolor oczu

Ciemnobrązowe

Kolor nóg

Żółte

Cechy wyróżniające

Charakterystyczne zawisanie w powietrzu (tzw. 'stanie w miejscu' lub 'wietrzenie') z szybko bijącymi skrzydłami i rozłożonym ogonem. Długa, smukła sylwetka w locie. U samca szara głowa i ogon kontrastujące z rdzawym grzbietem.

Wygląd młodego

Młode ptaki przypominają samice, mają rdzawobrązowe upierzenie z gęstym prążkowaniem, ale ich upierzenie jest bardziej matowe, a woskówka i nogi są bardziej blade niż u dorosłych. Ogon młodych jest prążkowany jak u samicy, ale z mniej wyraźnym pasem końcowym.

Zmiany sezonowe

Brak znaczących zmian w upierzeniu sezonowym. Upierzenie dorosłych ptaków jest stałe przez cały rok.

Dymorfizm płciowy

Wyraźny dymorfizm płciowy w ubarwieniu. Samce mają szaroniebieską głowę i ogon, samice są bardziej jednolicie rdzawobrązowe. Samice są zazwyczaj nieco większe i cięższe od samców.

Jak rozpoznać

1. 1

   Sylwetka i lot

   Szukaj małego sokoła z długim ogonem i stosunkowo wąskimi skrzydłami. Kluczową cechą jest charakterystyczne zawisanie w powietrzu (wietrzenie) z szybko bijącymi skrzydłami i rozłożonym ogonem, często nad polami lub łąkami.

2. 2

   Ubarwienie samca

   Zwróć uwagę na szaroniebieską głowę i ogon, kontrastujące z rdzawobrązowym, plamkowanym grzbietem. Spód ciała jest jasny z ciemnymi kreskami.

3. 3

   Ubarwienie samicy i młodych

   Samice i młode są bardziej jednolicie rdzawobrązowe, z gęstym prążkowaniem na całym ciele i ogonie. Ogon samicy ma wyraźne ciemne prążki i szeroki czarny pas końcowy.

4. 4

   Cechy głowy

   U obu płci widoczna jest ciemna 'łza' pod okiem, a woskówka i nogi są żółte.

5. 5

   Głos

   Słuchaj ostrego, powtarzającego się okrzyku 'ki-ki-ki-ki-ki' lub 'klii-klii-klii', szczególnie w okresie lęgowym.

Siedlisko i zasięg

Biomy

Otwarte tereny, pola uprawne, łąki, stepy, półpustynie, obrzeża lasów, parki, ogrody, tereny miejskie i podmiejskie.

Zasięg geograficzny

Szeroko rozpowszechniona w Europie, Azji i Afryce. W Polsce jest pospolitym ptakiem lęgowym i przelotnym.

Zakres wysokości

Od poziomu morza do około 4500 m n.p.m. w górach.

Preferowane środowiska

Preferuje otwarte przestrzenie z dostępem do wysokich punktów obserwacyjnych (drzewa, słupy, budynki) oraz obfitością małych gryzoni i owadów. Często gniazduje w pobliżu siedlisk ludzkich.

Zachowanie

Czas aktywności

Dzienna (diurnalna).

Zwyczaje pokarmowe

Poluje głównie z powietrza, zawisając nad potencjalną ofiarą, a następnie nurkując. Może również polować z zasiadki. Dieta składa się głównie z norników, myszy, dużych owadów (np. koników polnych, chrząszczy), jaszczurek, a sporadycznie małych ptaków. Połyka ofiary w całości lub rozrywa na kawałki.

Zachowania społeczne

Zazwyczaj samotnik poza sezonem lęgowym. W okresie lęgowym tworzy monogamiczne pary. Czasami gniazduje w luźnych koloniach, zwłaszcza w miejscach obfitujących w pokarm i miejsca lęgowe.

Wzór lotu

Charakterystyczny lot z zawisaniem w powietrzu (wietrzenie), gdzie ptak utrzymuje stałą pozycję względem ziemi, szybko bijąc skrzydłami i rozkładając ogon. Poza tym lot jest szybki i zwinny, z płytkimi uderzeniami skrzydeł.

Migracja

W Polsce częściowo osiadła, częściowo wędrowna. Ptaki z północnych i wschodnich części zasięgu migrują na południe Europy i do Afryki. Ptaki z zachodniej i południowej Europy są często osiadłe. Migracje odbywają się jesienią (wrzesień-październik) i wiosną (marzec-kwiecień).

Terytorializm

Pary bronią terytorium lęgowego, ale obszary żerowania mogą się pokrywać z innymi osobnikami.

Rozmnażanie

Sezon lęgowy

Kwiecień-lipiec, z głównym okresem składania jaj w kwietniu-maju.

Zwyczaje gniazdowania

Nie buduje własnych gniazd. Wykorzystuje opuszczone gniazda innych ptaków (np. wron, srok), dziuple w drzewach, szczeliny skalne, a także nisze i otwory w budynkach (stare wieże, ruiny, strychy). Coraz częściej korzysta ze specjalnie przygotowanych skrzynek lęgowych.

Wielkość lęgu

3-7 jaj

Opis jaja

3-7 jaj (najczęściej 4-6), owalne, o barwie od białej do żółtawej, gęsto nakrapiane lub plamkowane rdzawobrązowymi lub czerwonobrązowymi plamkami, często tworzącymi wieniec na szerszym końcu.

Okres inkubacji

27-32 dni, głównie przez samicę, karmioną przez samca.

Okres opuszczania gniazda

27-32 dni po wykluciu. Młode opuszczają gniazdo, ale są jeszcze przez pewien czas karmione przez rodziców.

Opieka rodzicielska

Oboje rodzice opiekują się pisklętami. Samiec dostarcza pokarm samicy i młodym, samica głównie wysiaduje jaja i ogrzewa pisklęta, a później również poluje.

Gdzie znaleźć

Wskazówki terenowe

1. Szukaj wietrzących ptaków. Najłatwiej zidentyfikować pustułkę po jej charakterystycznym zawisaniu w powietrzu. Szukaj ptaków 'stojących w miejscu' nad otwartymi terenami.
2. Obserwuj punkty obserwacyjne. Pustułki często siedzą na wysokich punktach, takich jak słupy, drzewa, dachy budynków, skąd wypatrują ofiar.
3. Użyj lornetki. Dobra lornetka pozwoli dostrzec szczegóły upierzenia, takie jak szara głowa samca czy prążkowanie samicy, oraz ciemną 'łzę' pod okiem.
4. Słuchaj głosu. W okresie lęgowym, a także podczas polowania, pustułki są dość głośne. Ich ostre okrzyki są łatwe do rozpoznania.

Podobne gatunki

Szybkie fakty

Typowy lot:

Wietrzenie (zawisanie w powietrzu)

Główny pokarm:

Norniki i myszy

Miejsce gniazdowania:

Opuszczone gniazda, dziuple, budynki

Status w Polsce:

Pospolity ptak lęgowy

Dymorfizm płciowy:

Wyraźny w ubarwieniu

Ciekawostki

• Pustułka potrafi dostrzec promieniowanie ultrafioletowe, co pomaga jej w lokalizowaniu śladów moczu gryzoni, a tym samym w znajdowaniu ich siedlisk.
• Nazwa 'pustułka' pochodzi prawdopodobnie od 'pustego' miejsca, czyli otwartego terenu, na którym najczęściej poluje.
• Jest jednym z nielicznych drapieżników, które z powodzeniem adaptują się do życia w środowisku miejskim, gniazdując na wysokich budynkach.
• Jej zdolność do zawisania w powietrzu jest tak precyzyjna, że potrafi utrzymać się w jednym miejscu nawet przy silnym wietrze, co jest niezwykłym osiągnięciem aerodynamicznym.

Klasyfikacja naukowa

Królestwo

Animalia

Typ

Chordata

Gromada

Aves

Rząd

Falconiformes

Rodzina

Falconidae

Rodzaj

Falco

Gatunek

Falco tinnunculus

Poznaj Pustułka