Czyż Zwyczajny

O gatunku

Czyż zwyczajny to mały ptak śpiewający, znany z charakterystycznego żółto-zielonego upierzenia i zwinnego zachowania. Samce wyróżniają się czarnym czapeczką i śliniakiem. Preferuje lasy iglaste i mieszane, gdzie żeruje na nasionach, zwłaszcza olchy i brzydkich. Jest gatunkiem ruchliwym i towarzyskim, często spotykanym w stadach poza sezonem lęgowym. Jego śpiew jest przyjemny i zróżnicowany. Występuje w większości Europy i części Azji, a jego populacje są stabilne, choć podlegają fluktuacjom.

Wielkość i długość życia

Długość

11-12,5 cm

Rozpiętość skrzydeł

20-23 cm

Waga

10-18 g

Długość życia

2-5 lat (maksymalnie do 9 lat)

Pokarm

Nasiona drzew iglastych, olchy, brzozy, leszczyny, rzadziej owady, pączki, młode liście.

Cechy fizyczne

Upierzenie

Samiec: spód żółto-zielony, wierzch oliwkowo-zielony z ciemnymi smugami, na głowie czarna czapeczka i wyraźny czarny śliniak. Skrzydła czarne z dwoma żółtymi paskami. Ogon krótki, rozwidlony, z żółtymi plamami u nasady. Samica: bardziej matowa, mniej intensywna żółto-zielona, spód jaśniejszy, brak czarnej czapeczki i śliniaka (ewentualnie tylko niewielkie ciemne plamki), bardziej kreskowana niż samiec. Młode: podobne do samic, ale bardziej intensywnie kreskowane i z mniejszą ilością żółci.

Kształt dzioba

Stożkowaty, krótki, szpiczasty, przystosowany do wyłuskiwania nasion z szyszek i łuszczyn. Kolor od szaro-różowego do ciemnoszarego z jaśniejszym dziobem.

Kolor oczu

Ciemnobrązowy.

Kolor nóg

Ciemnobrązowy lub szaro-brązowy.

Cechy wyróżniające

Żółto-zielone ubarwienie, zwłaszcza intensywne u samców, wyraźne żółte paski na skrzydłach i po bokach ogona widoczne w locie. Charakterystyczna czarna czapeczka i śliniak u samca. Często przebywają głową w dół podczas żerowania na szyszkach.

Wygląd młodego

Młode ptaki są podobne do samic, ale ich upierzenie jest bardziej matowe, z silniejszym kreskowaniem na piersi i bokach. Żółte i zielone barwy są mniej intensywne.

Zmiany sezonowe

Upierzenie czyża zwyczajnego nie zmienia się znacząco sezonowo, z wyjątkiem naturalnego zużycia piór. Samce w szacie godowej są jedynie nieco bardziej jaskrawe, ale generalne wzory barwne pozostają takie same.

Dymorfizm płciowy

Wyraźny. Samce są jaskrawo żółto-zielone, z czarną czapeczką i śliniakiem. Samice są bledsze, bardziej zielonkawe i kreskowane, bez czarnych elementów na głowie i podgardlu.

Jak rozpoznać

1. 1

   Rozmiar i sylwetka

   Mały, smukły ptak z krótkim, rozwidlonym ogonem i stosunkowo krótkim dziobem.

2. 2

   Upierzenie samca

   Jaskrawo żółto-zielony spód, oliwkowo-zielony wierzch, czarna czapeczka i wyraźny czarny śliniak. Żółte paski na skrzydłach widoczne w locie.

3. 3

   Upierzenie samicy i młodego

   Bardziej matowe, zielonkawo-szare, silnie kreskowane na spodzie, brak czarnych wzorów na głowie/podgardlu.

4. 4

   Zachowanie

   Często żeruje na świerkach, olchach i brzozach, wisząc głową w dół. Bardzo ruchliwy i towarzyski poza sezonem lęgowym.

5. 5

   Śpiew i głosy

   Charakterystyczne dzwoniące, szybkie śpiewy i dwusylabowe zawołanie "tsit-lit" lub "tjui"."

6. 6

   Lot

   Falisty lot, z widocznymi żółtymi fragmentami na skrzydłach i ogonie.

Siedlisko i zasięg

Biomy

Lasy iglaste (świerkowe, jodłowe), lasy mieszane, lasy liściaste z domieszką olch i brzóz, parki, ogrody z drzewami iglastymi.

Zasięg geograficzny

Gama występowania obejmuje większość Europy, zwłaszcza środkową i północną, a także zachodnią część Azji (Syberia, Kaukaz). Na południu Europy występuje w górach. W Polsce jest to gatunek lęgowy i zimujący.

Zakres wysokości

Od poziomu morza do około 2000 m n.p.m. w górach.

Preferowane środowiska

Preferuje tereny z wysokimi drzewami liściastymi, takimi jak olchy i brzozy, oraz lasy iglaste, dostarczające nasion. Ważna jest dostępność wody.

Zachowanie

Czas aktywności

Dzienny.

Zwyczaje pokarmowe

Głównie nasionożerny. Zręcznie wyłuskuje nasiona z szyszek świerka, sosny, modrzewia, a także z olch i brzóz. Często zwisa głową w dół, aby dostać się do trudno dostępnych nasion. Może żerować w grupach, często w towarzystwie innych łuszczaków. Wiosną i latem uzupełnia dietę owadami, pączkami i młodymi liśćmi.

Zachowania społeczne

Poza sezonem lęgowym czyże są bardzo towarzyskie, tworząc duże, zwinne stada, często mieszane z innymi gatunkami, takimi jak zięby, gile, wróble. W okresie lęgowym tworzą luźne kolonie lub pary.

Wzór lotu

Falowy, szybki i energiczny. Charakterystyczny dla małych łuszczaków. W locie widoczne żółte paski na skrzydłach i żółte plamy po bokach ogona.

Migracja

Częściowo wędrowny, częściowo osiadły. Populacje północne są wędrowne, zimujące w Europie Środkowej i Południowej. Populacje z Europy Środkowej są częściowo osiadłe, częściowo koczujące. W Polsce obserwujemy przeloty i zimowanie ptaków z północy, a także migracje własnych populacji. Charakteryzują się irrupcjami, czyli masowymi nalotami w niektórych latach, zależnymi od dostępności pokarmu.

Terytorializm

W sezonie lęgowym samce bronią terytorium wokół gniazda, choć nie jest ono rozległe. Poza sezonem lęgowym nie są terytorialne, żerując w stadach.

Rozmnażanie

Sezon lęgowy

Od kwietnia do czerwca, możliwe dwa lęgi.

Zwyczaje gniazdowania

Gniazdo budowane przez samicę, zazwyczaj wysoko na drzewie iglastym (świerk, jodła), blisko pnia, w rozwidleniu gałęzi. Jest to mała, zgrabna czarka z cienkich gałązek, korzonków, mchu, porostów, wyścielona włosiem i piórami.

Wielkość lęgu

3-6 jaj, najczęściej 4-5.

Opis jaja

4-6 jaj, białawych lub jasnoniebieskawych, z drobnymi, brązowo-czerwonymi plamkami i kreskami, gęstszymi na szerszym końcu.

Okres inkubacji

11-14 dni, wysiaduje głównie samica, karmiona przez samca.

Okres opuszczania gniazda

13-15 dni po wykluciu pisklęta opuszczają gniazdo. Po opuszczeniu gniazda są jeszcze przez jakiś czas karmione przez rodziców.

Opieka rodzicielska

Oba ptaki karmią pisklęta. Samiec przynosi pokarm samicy podczas wysiadywania oraz opiekuje się młodymi po wylocie z gniazda, podczas gdy samica może przygotowywać się do drugiego lęgu.

Gdzie znaleźć

Wskazówki terenowe

1. Nasłuchiwanie. Zwracaj uwagę na charakterystyczne, świergotliwe śpiewy i dwusylabowe zawołania. Czyże często są bardziej słyszalne niż widoczne.
2. Obserwacja drzew. Skup się na czubkach świerków i modrzewi oraz na gałęziach olch i brzóz, gdzie ptaki często żerują. Użyj lornetki.
3. Cierpliwość. Czyże są ruchliwe, ale jeśli znajdziesz żerujące stado, często pozostaną w jednym miejscu przez dłuższy czas, dając szansę na obserwację.
4. Pory roku. Najłatwiej spotkać je poza sezonem lęgowym, od jesieni do wczesnej wiosny, gdy tworzą stada i są bardziej widoczne na żerowiskach.

Podobne gatunki

Szybkie fakty

Wysokość gniazda:

Często powyżej 10 metrów

Charakterystyczny lot:

Falisty z krótkimi zrywami

Główne pożywienie:

Nasiona olchy

Status w Polsce:

Lęgowy i zimujący

Nazwa naukowa:

Spinus spinus

Ciekawostki

• Czyże są znane z tego, że potrafią zwisać głową w dół z gałęzi, aby dostać się do trudno dostępnych nasion.
• Ich populacje podlegają znacznym fluktuacjom rok do roku, co jest często związane z urodzajem nasion na drzewach iglastych i liściastych.
• W średniowieczu i renesansie czyże były popularnymi ptakami domowymi ze względu na ich ładny śpiew i zręczność.
• Samce czyżów mają często jaśniejsze i bardziej intensywne ubarwienie niż samice, co jest cechą typową dla wielu łuszczaków.

Klasyfikacja naukowa

Królestwo

Zwierzęta (Animalia)

Typ

Strunowce (Chordata)

Gromada

Ptaki (Aves)

Rząd

Wróblowe (Passeriformes)

Rodzina

Łuszczaki (Fringillidae)

Rodzaj

Spinus

Gatunek

Spinus spinus

Poznaj Czyż Zwyczajny