Kemphaan

Over de soort

De Kemphaan is een middelgrote steltloper die bekend staat om zijn opvallende broedkleed bij de mannetjes, gekenmerkt door een grote gekleurde kraag en oorpluimen. Deze geslachtsdimorfie is uniek onder steltlopers. Buiten de broedtijd zijn beide geslachten veel minder opvallend. De soort is migrerend en toont complexe sociale structuren, met name tijdens de balts op de leks (baltsplaatsen).

Grootte en levensduur

Lengte

Mannetje: 29-32 cm (inclusief kraag), Vrouwtje: 22-26 cm

Spanwijdte

Mannetje: 58-64 cm, Vrouwtje: 48-52 cm

Gewicht

Mannetje: 100-250 g (gemiddeld 170 g), Vrouwtje: 70-150 g (gemiddeld 100 g)

Levensduur

Tot ca. 12 jaar in het wild

Voedsel

In de broedtijd voornamelijk insecten en hun larven, met name kevers, tweevleugeligen en waterinsecten. Buiten de broedtijd aangevuld met wormen, weekdieren, schaaldieren en zaden van waterplanten.

Fysieke kenmerken

Verenkleed

Broedkleed mannetje: Zeer variabel, geen twee hanen zijn precies gelijk. Grote, opstaande kraag en oorpluimen in diverse kleuren (zwart, wit, bruin, rood, oranje, geel). Rug is vaak grijsbruin, borst en buik lichter. Broedkleed vrouwtje: Bruingevlekt met lichtere onderdelen, minder contrastrijk dan het mannetje. Nek en borst kunnen crème- of oranjebruin zijn. Buitenbroedkleed: Beide geslachten lijken op elkaar, overwegend grijsbruin van boven, wit van onderen. De borst kan een lichtgrijze waas hebben. Lichtere wenkbrauwstreep.

Snavelvorm

Middellange, rechte snavel die aan de basis iets breder is, vaak donkerbruin tot zwart, soms met een lichtere basis. Bij broedende mannetjes kan de snavel een oranje tint krijgen.

Oogkleur

Donkerbruin.

Pootkleur

Broedende mannetjes: Vaak felgekleurd, variërend van geel, oranje, rood tot donkergroen of zwart. Vrouwtjes en niet-broedende vogels: Geelbruin, groenachtig of grijs.

Onderscheidende kenmerken

Opvallendste kenmerk is de grote variatie in broedkleed bij mannetjes, inclusief de kraag en oorpluimen. Vrouwtjes en juvenielen zijn algemeen lichter en langwerpiger dan veel andere strandlopers, met een lichte wenkbrauwstreep en een ietwat afhangende 'buik'. In vlucht vallen de witte zijpanelen aan de staartbasis op.

Uiterlijk jongen

Lijken op vrouwtjes in buitenbroedkleed, maar vaak warmer beige-bruin getint op de borst en flanken, met fijne schubpatronen op de rugveren. De poten zijn vaak geliger dan bij adulten.

Seizoensveranderingen

Broedkleed van maart tot juli, buitenbroedkleed (winterkleed) van augustus tot februari. Vooral bij mannetjes is de overgang van spectaculair broedkleed naar onopvallend winterkleed opvallend.

Geslachtsdimorfisme

Extreem uitgesproken tijdens het broedseizoen. Mannetjes (hanen) zijn aanzienlijk groter en dragen een unieke, zeer variabele kraag en oorpluimen. Vrouwtjes (hennen) zijn aanzienlijk kleiner en minder opvallend gekleurd.

Hoe herken je

1. 1

   Vorm en Grootte

   Relatief grote steltloper, langer en slanker dan veel andere strandlopers. Het langwerpige uiterlijk met een ietwat afhangende buik is typerend voor niet-broedende vogels.

2. 2

   Broedkleed Mannetje

   Onmiskenbaar door de spectaculaire, variabele gekleurde kraag en oorpluimen. Geen twee mannetjes zijn hetzelfde, wat zorgt voor een enorme variatie.

3. 3

   Poten en Snavel

   Middellange poten (vaak opvallend gekleurd bij broedende mannetjes) en een rechte, middellange snavel. Let op de kleur van de poten, die kan variëren van geel-oranje tot donkergroen of zwart.

4. 4

   Vlucht

   Witte zijpanelen aan de staartbasis (basis van de buitenste staartpennen) zijn een belangrijk kenmerk in vlucht, vooral bij onopvallend gekleurde juvenielen en wintervogels.

5. 5

   Wenkbrauwstreep

   Een duidelijke lichte wenkbrauwstreep is, vooral buiten de broedtijd, een goed kenmerk om de Kemphaan te onderscheiden.

Leefgebied en verspreiding

Biomen

Natte graslanden, moerassen, toendra, kwelders, overstroomde akkers, en slikken langs kusten en rivieren.

Verspreidingsgebied

Broedt in Noord-Europa en Noord-Azië. Trekt via West-Europa en Afrika naar de overwinteringsgebieden in Afrika ten zuiden van de Sahara, Zuid-Azië en Australië. Een klein aantal overwintert in Zuidwest-Europa.

Hoogtebereik

Voornamelijk in laaglandgebieden, van zeeniveau tot enkele honderden meters hoogte.

Voorkeursomgevingen

Zowel zoet- als brakwatergebieden, met een voorkeur voor open, ondiepe, natte gebieden met korte vegetatie of kale modder- en zandvlaktes waar ze gemakkelijk naar voedsel kunnen zoeken.

Gedrag

Activiteitstijd

Voornamelijk overdag actief, maar kan ook 's nachts foerageren, vooral tijdens de trekperiodes.

Eetgewoonten

Foerageert door over het substraat te lopen en met de snavel in de modder of ondiep water te prikken om insecten, larven en andere ongewervelden te vinden. Soms worden insecten van het wateroppervlak gepikt. Vrouwtjes zijn vaker in ondiep water te vinden dan mannetjes.

Sociaal gedrag

Tijdens de broedtijd voeren mannetjes (hanen) spectaculaire groepsbaltsen uit op een gezamenlijke baltsplaats (lek). Hier vertonen ze hun uitbundige kraag en pluimen in schijngevechten om de aandacht van de vrouwtjes (hennen) te trekken. De soort is polygyne. Buiten de broedtijd verzamelen ze zich in grote groepen op foerageer- en rustplaatsen.

Vliegpatroon

Rechtlijnig en krachtig, met snelle vleugelslagen. Tijdens de baltsvlucht van de mannetjes is het vertoon opvallend.

Trekpatroon

Langeafstandstrekker. Broedvogels arriveren in maart-april in de broedgebieden. De trek naar de overwinteringsgebieden begint al in juli-augustus voor vrouwtjes en juvenielen, en iets later voor mannetjes. De najaarstrek duurt tot oktober-november.

Territoriaal gedrag

Broedende mannetjes verdedigen geen territoria in de traditionele zin, maar vechten om posities op de lek. Vrouwtjes vestigen een klein broedterritorium rond het nest.

Voortplanting

Broedseizoen

Mei tot juli.

Nestgewoonten

Het vrouwtje bouwt een eenvoudig nest, een ondiepe kuil in de grond, vaak verborgen in dichte vegetatie in natte graslanden of moerassen. Het nest wordt spaarzaam bekleed met gras en plantendelen.

Legselgrootte

Meestal 4 eieren.

Eierbeschrijving

Meestal 4 eieren, peervormig, olijfbruin, groenachtig of grijsachtig van kleur met donkere vlekken en stippen.

Broedperiode

21-23 dagen, uitsluitend door het vrouwtje.

Uitvliegperiode

De kuikens zijn nestvlieders en verlaten het nest kort na het uitkomen. Ze worden door het vrouwtje verzorgd en zijn na 25-30 dagen vliegvlug.

Ouderlijke zorg

Alleen het vrouwtje zorgt voor de incubatie en de opvoeding van de jongen.

Waar te vinden

Veldtips

1. Ga vroeg in het seizoen. Voor de balts van de mannetjes op leks in de broedgebieden is de periode april-mei het beste. Voor doortrekkers zijn de maanden april-mei (voorjaarstrek) en juli-oktober (najaarstrek) optimaal.
2. Observeer het gedrag. Let op het opvallende baltsgedrag van de mannetjes op de lek. Vrouwtjes foerageren vaak solitair of in kleine groepjes. Buiten de broedtijd zijn ze sociaal en foerageren ze vaak in grotere zwermen.
3. Zoek in de juiste habitats. Raffinaderijen en plassen met ondiep water en kale modderoevers zijn favoriete plekken tijdens de trek. Ook natte graslanden met korte vegetatie zijn goede plekken.
4. Let op grootte en vorm. Kemphaan is een relatief grote steltloper. De ietwat 'bolle' borst en afhangende buik, gecombineerd met de lichte wenkbrauwstreep, zijn goede kenmerken om op te letten bij niet-broedende vogels.

Gelijkende soorten

Snelle feiten

Unieke broedverenkleding:

Mannetjes hebben een unieke, zeer variabele kraag en oorpluimen die geen enkele andere vogel heeft.

Lek-balts:

Mannetjes voeren een complexe balts uit op gezamenlijke baltsplaatsen (leks), waar ze schijngevechten voeren en pronken.

Sterke geslachtsdimorfie:

Het verschil tussen mannetjes en vrouwtjes is extreem, zowel in grootte als in kleur tijdens het broedseizoen.

Langeafstandstrekker:

De Kemphaan legt duizenden kilometers af tussen broedgebieden en overwinteringsgebieden.

Leuke weetjes

• Geen twee kemphanen lijken precies op elkaar in broedkleed; elk mannetje is uniek.
• De wetenschappelijke naam 'pugnax' betekent 'strijdlustig', verwijzend naar de baltsgevechten van de mannetjes.
• Mannetjes kunnen verschillende baltsstrategieën hebben: 'onafhankelijke' territoriale verdedigers, 'satelliet'-mannetjes die meeliften op de lek van anderen, en 'faeder'-mannetjes die het uiterlijk van een hen nabootsen.

Wetenschappelijke classificatie

Rijk

Animalia

Stam

Chordata

Klasse

Aves

Orde

Charadriiformes

Familie

Scolopacidae

Geslacht

Calidris

Soort

Calidris pugnax

Ontdek de Kemphaan