Zięba jer

O gatunku

Zięba jer to średniej wielkości ptak z rodziny łuszczaków, blisko spokrewniony z ziębą (Fringilla coelebs). Jest to gatunek wędrowny, znany z charakterystycznego ubarwienia, zwłaszcza u samców w szacie godowej. W Polsce jest to liczny ptak przelotny i zimujący, rzadziej lęgowy na północnym wschodzie kraju. Wyróżnia się wyraźnym dymorfizmem płciowym i sezonowym.

Wielkość i długość życia

Długość

14-16 cm

Rozpiętość skrzydeł

25-28 cm

Waga

17-28 g

Długość życia

Do 9 lat w naturze

Pokarm

Wszystkożerny (głównie nasiona, zwłaszcza buka, oraz owady)

Cechy fizyczne

Upierzenie

Samiec w szacie godowej ma czarną głowę, kark i grzbiet, pomarańczową pierś i boki, biały brzuch oraz biały kuper. Na skrzydłach widoczne są dwie białe pręgi i pomarańczowa plama. Samica i samiec w szacie spoczynkowej są bardziej stonowane, z brązowo-szarą głową i karkiem, ciemnymi plamami na grzbiecie i jaśniejszym spodem. Charakterystyczne są pomarańczowe piersi i boki oraz biały kuper u obu płci.

Kształt dzioba

Stożkowaty, mocny, przystosowany do rozłupywania nasion. W szacie godowej dziób samca jest czarny z żółtą nasadą, poza okresem lęgowym żółty z ciemnym końcem. U samicy dziób jest żółtawy z ciemnym wierzchem.

Kolor oczu

Ciemnobrązowe

Kolor nóg

Ciemnobrązowe do czarnych

Cechy wyróżniające

Biały kuper (widoczny w locie), pomarańczowe piersi i boki, dwie białe pręgi na skrzydłach, czarna głowa u samca w szacie godowej.

Wygląd młodego

Młode ptaki przypominają samice, ale są bardziej matowe, z mniej wyraźnymi wzorami i bardziej brązowym odcieniem. Mają jaśniejszy, żółtawy dziób.

Zmiany sezonowe

Samce przechodzą znaczną zmianę upierzenia. W szacie godowej (wiosna/lato) mają czarną głowę, kark i grzbiet. W szacie spoczynkowej (jesień/zima) pióra na głowie i grzbiecie mają jasne obrzeżenia, co sprawia, że wyglądają na bardziej brązowo-szare i łuskowane. Samice również stają się nieco jaśniejsze i bardziej brązowe poza sezonem lęgowym.

Dymorfizm płciowy

Wyraźny. Samce są znacznie jaskrawiej ubarwione, zwłaszcza w okresie lęgowym, z czarną głową i grzbietem. Samice są bardziej brązowo-szare, z mniej kontrastowym ubarwieniem, ale również posiadają pomarańczowe piersi i boki oraz biały kuper.

Jak rozpoznać

1. 1

   Biały kuper

   Najbardziej charakterystyczna cecha, widoczna zwłaszcza w locie. U zięby kuper jest zielonkawy.

2. 2

   Ubarwienie piersi i boków

   Pomarańczowe piersi i boki u obu płci, choć u samic i młodych są bardziej stonowane. U zięby samca pierś jest różowo-brązowa, u samicy szarobrązowa.

3. 3

   Ubarwienie głowy i grzbietu (samiec w szacie godowej)

   Czarna głowa, kark i grzbiet. U zięby samca głowa jest niebieskoszara, a grzbiet kasztanowy.

4. 4

   Ubarwienie głowy i grzbietu (samica i samiec w szacie spoczynkowej)

   Brązowo-szara głowa i kark z ciemnymi plamami, grzbiet ciemniejszy z jaśniejszymi obrzeżeniami piór, tworzącymi łuskowany wzór.

5. 5

   Dziób

   U samca w szacie godowej czarny z żółtą nasadą, poza okresem lęgowym żółty z ciemnym końcem. U zięby dziób jest szary.

6. 6

   Głos

   Charakterystyczne, nosowe, metaliczne "dżek" lub "dżiiip", odróżniające się od głosu zięby.

Siedlisko i zasięg

Biomy

Tajga, lasy borealne, lasy mieszane, parki, ogrody, pola uprawne, zadrzewienia śródpolne.

Zasięg geograficzny

Gatunek palearktyczny. Gniazduje w północnej Europie i Azji, od Skandynawii po Kamczatkę. Zimuje w Europie Środkowej i Południowej, Azji Mniejszej, na Kaukazie, w Azji Środkowej i wschodniej Azji.

Zakres wysokości

Zazwyczaj na nizinach i w niższych partiach gór, do około 1000 m n.p.m. w okresie lęgowym, niżej podczas migracji i zimowania.

Preferowane środowiska

Preferuje lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza z udziałem buka, brzozy i olchy. Podczas migracji i zimowania często spotykany na polach uprawnych, w parkach, ogrodach i na obrzeżach lasów, gdzie żeruje na nasionach.

Zachowanie

Czas aktywności

Dzienny

Zwyczaje pokarmowe

Głównie ziarnożerny, szczególnie w okresie zimowym. Ulubionym pokarmem są nasiona buka (bukiew), ale także nasiona brzozy, olchy, chwastów. Latem, w okresie lęgowym, dieta uzupełniana jest o owady i ich larwy, zwłaszcza gąsienice. Żeruje głównie na ziemi, często w dużych stadach.

Zachowania społeczne

Poza sezonem lęgowym bardzo towarzyski. Tworzy duże, często liczące setki, a nawet tysiące osobników stada, często mieszane z ziębami. W okresie lęgowym bardziej terytorialny, choć gniazduje w luźnych koloniach.

Wzór lotu

Lot falisty, podobny do zięby, ale często bardziej energiczny i z szybszymi uderzeniami skrzydeł. W locie dobrze widoczny biały kuper.

Migracja

Typowy migrant dalekodystansowy. Ptaki lęgowe z północy Europy i Azji przelatują przez Polskę jesienią (wrzesień-listopad) i wiosną (marzec-kwiecień), zimując w Europie Środkowej i Południowej. W Polsce jest to liczny ptak przelotny i zimujący. Ruchy migracyjne są często irrupcyjne, zależne od dostępności pokarmu (bukiew) w miejscach zimowania.

Terytorializm

W okresie lęgowym samce bronią niewielkich terytoriów wokół gniazda. Poza sezonem lęgowym brak terytorializmu, ptaki żerują i nocują w dużych stadach.

Rozmnażanie

Sezon lęgowy

Maj-lipiec

Zwyczaje gniazdowania

Gniazdo budowane jest przez samicę, zazwyczaj na drzewie (najczęściej brzoza, świerk, sosna) na wysokości 2-10 metrów. Jest to zgrabna, głęboka czarka zbudowana z mchu, porostów, traw, korzonków, spleciona pajęczyną i wyścielona piórami, sierścią i delikatnymi włóknami roślinnymi.

Wielkość lęgu

4-7 jaj

Opis jaja

Składa 4-7 jaj. Jaja są jasnoniebieskie lub zielonkawe, z rdzawymi plamkami i kreskami, często gęściej rozmieszczonymi na szerszym końcu.

Okres inkubacji

11-12 dni (wysiaduje głównie samica)

Okres opuszczania gniazda

12-13 dni

Opieka rodzicielska

Oboje rodzice karmią pisklęta, choć samica spędza więcej czasu w gnieździe. Po opuszczeniu gniazda młode są jeszcze przez pewien czas karmione przez rodziców.

Gdzie znaleźć

Wskazówki terenowe

1. Szukaj w stadach. Poza sezonem lęgowym jerzyki są bardzo towarzyskie i często tworzą duże stada, często mieszane z ziębami. Szukaj ich na ziemi pod drzewami, gdzie żerują na nasionach.
2. Zwróć uwagę na biały kuper. To najbardziej charakterystyczna cecha w locie. Jeśli widzisz ptaka wielkości zięby z białym kuprem, to prawdopodobnie jer.
3. Słuchaj głosu. Charakterystyczne, nosowe "dżek" lub "dżiiip" jest łatwe do rozpoznania i często zdradza obecność jerzyków, nawet jeśli są ukryte w koronach drzew.
4. Obserwuj drzewa bukowe. W latach obfitego urodzaju bukwi, jerzyki są szczególnie liczne w lasach bukowych. Warto obserwować ziemię pod takimi drzewami.
5. Odwiedzaj karmniki. W okresie zimowym jerzyki mogą pojawiać się przy karmnikach, zwłaszcza tych oferujących nasiona słonecznika lub inne drobne ziarna.
6. Pora roku. W okolicach Płońska jerzyki są najłatwiejsze do zaobserwowania w okresie jesiennych i wiosennych migracji oraz zimą. Latem są rzadkie, gdyż gniazdują dalej na północ.

Podobne gatunki

Szybkie fakty

Status w Polsce:

Liczny ptak przelotny i zimujący, rzadziej lęgowy (północno-wschodnia Polska)

Główny pokarm zimą:

Bukiew (nasiona buka)

Charakterystyczna cecha:

Biały kuper

Zachowanie społeczne:

Tworzy duże stada poza sezonem lęgowym

Dymorfizm płciowy:

Wyraźny, zwłaszcza w szacie godowej

Ciekawostki

• Nazwa "jer" pochodzi od staronordyckiego słowa oznaczającego "zimę", co odzwierciedla jego status ptaka zimującego w wielu regionach.
• Liczebność jerzyków zimujących w danym regionie Europy jest silnie uzależniona od urodzaju bukwi. W latach słabego urodzaju mogą przemieszczać się na znacznie większe odległości w poszukiwaniu pokarmu.
• Jerzyki potrafią gromadzić zapasy pokarmu w wolu, co pozwala im na szybkie pobieranie dużej ilości nasion i trawienie ich później w bezpiecznym miejscu.
• W niektórych latach, podczas masowych przelotów, stada jerzyków mogą liczyć dziesiątki, a nawet setki tysięcy osobników, tworząc spektakularne widowiska.

Klasyfikacja naukowa

Królestwo

Animalia

Typ

Chordata

Gromada

Aves

Rząd

Passeriformes

Rodzina

Fringillidae

Rodzaj

Fringilla

Gatunek

Fringilla montifringilla

Poznaj Zięba jer